Woningnood vraagt niet alleen om nieuwe huizen, maar ook om beleid dat bestaande woonruimte verantwoord laat gebruiken

Een bericht van Wietse Lubbers over studentenhuis De Kluis in Groningen blijft bij mij hangen. Hij beschrijft hoe een voorstel om onder voorwaarden weer omzettingsvergunningen mogelijk te maken, stuitte op een uitgesproken afwijzing: “De komende tien jaar in ieder geval niet.” Ook schrijft hij dat een motie voor meer inzicht in de ontwikkeling van omzettingsvergunningen en studentenhuizen geen meerderheid kreeg. Ondertussen betwisten de bewoners van De Kluis dat voor hun gezamenlijke huishouding zo’n vergunning nodig is. Daarover loopt volgens zijn bericht een bezwaarprocedure.

Het is het verhaal van een betrokken bewoner. De precieze context van de uitspraak, de redenen voor de stemming en de juridische beoordeling verdienen afzonderlijk onderzoek. Maar ook zonder daarover het laatste woord te spreken, raakt zijn bericht aan een grotere vraag: hoe verhouden onze ambities voor meer woonruimte zich tot de ruimte die we bestaande vormen van samenwonen daadwerkelijk geven?

Die vraag verbindt twee artikelen die ik eerder schreef. In Een huis dat niet in het hokje past ging het over de spanning tussen een concrete woonpraktijk en de categorieën waarin de overheid die probeert onder te brengen. In Vijftig acties voor woningbouw betoogde ik dat de woonopgave groter is dan het versnellen van bouwprocedures en het toevoegen van woningen. Ook betaalbaarheid, zeggenschap, ontmoeting en het beter benutten van bestaande gebouwen horen daarbij.

Het bericht uit Groningen legt precies tussen die twee onderwerpen een verbinding bloot. Wat gebeurt er wanneer we meer woonruimte willen, maar moeite hebben met de manieren waarop mensen die ruimte samen gebruiken?

We tellen wat erbij komt. Tellen we ook wat verdwijnt?

Woningbouw vraagt om voortgang. Mensen hebben weinig aan ambities die jarenlang op papier blijven staan. Maar een beleid dat uitsluitend kijkt naar wat wordt toegevoegd, mist een deel van zijn eigen werking.

Naast nieuwe woningen zijn er bestaande kamers, gedeelde huizen en andere woonvormen. Wie de woonopgave serieus neemt, moet ook willen weten wat daarmee gebeurt. Welke woonplekken blijven behouden? Welke verdwijnen? Welke gebouwen kunnen meer mensen huisvesten? En welke mogelijkheden blijven onbenut doordat voorwaarden onduidelijk, ongeschikt of onnodig beperkend zijn?

Daarbij moeten we zorgvuldig tellen. Een kamer is geen zelfstandige woning. Een omzettingsvergunning is geen woonplek. En meer bewoners in een gebouw betekent niet automatisch beter wonen. Juist daarom hebben we een vollediger beeld nodig dan één productiecijfer.

In Vijftig acties voor woningbouw schreef ik over het belang van de bestaande voorraad: woningdelen, splitsen, optoppen en transformatie verdienen een plek naast nieuwbouw. Dat uitgangspunt krijgt pas betekenis wanneer we ook onderzoeken wat lokale regels voor die mogelijkheden betekenen.

De vraag is dus niet alleen: hoeveel bouwen we? De vraag is ook: hoeveel verantwoord te gebruiken woonruimte maken we mogelijk — en hoeveel sluiten we af?

Regels moeten onderscheid kunnen maken

Er zijn goede redenen om woningdelen niet zonder voorwaarden toe te staan. Bescherming van bewoners, veiligheid en leefbaarheid zijn geen hinderlijke bijzaken. Ook in mijn eerdere artikel over De Kluis erkende ik het belang van regels tegen ongewenste verkamering.

Maar een regel is pas goed wanneer hij voldoende onderscheid maakt.

Niet iedere gedeelde woning is hetzelfde. Niet iedere groep bewoners organiseert het samenleven op dezelfde manier. En niet iedere beperking draagt onder alle omstandigheden evenveel bij aan het doel waarvoor zij is ontworpen.

In Een huis dat niet in het hokje past stelde ik daarom de vraag of soepelheid voldoende is. Wanneer een redelijke uitkomst afhankelijk wordt van bestuurlijke coulance, blijft de onderliggende regel buiten schot. De ene groep krijgt begrip, de andere loopt vast. Wat ontbreekt, is een herkenbare en uitlegbare maatstaf.

De betere vraag luidt: onder welke voorwaarden is deze woonvorm verantwoord?

Dat is iets anders dan iedereen zijn gang laten gaan. Het vraagt juist om zorgvuldig beleid: duidelijk over risico’s, precies over voorwaarden en bereid om naar de feitelijke situatie te kijken.

Een langjarig nee vraagt om een stevige onderbouwing

De door Lubbers aangehaalde uitspraak over de komende tien jaar is opvallend. Wanneer zij correct en in de bedoelde context is weergegeven, klinkt daarin meer door dan bezwaar tegen één voorstel. Een mogelijkheid lijkt voor lange tijd te worden uitgesloten.

Een bestuurder of raadslid mag grenzen stellen. Maar een langjarig nee vraagt ook om een langjarige onderbouwing.

Welke problemen worden ermee voorkomen? Welke alternatieven zijn beschikbaar? Welke veranderingen zouden aanleiding geven om de keuze te heroverwegen? En hoe wordt gevolgd wat de gevolgen zijn voor mensen die woonruimte zoeken?

Ook de afwijzing van een motie moet zorgvuldig worden geduid. Tegen een specifieke motie stemmen is niet automatisch hetzelfde als tegen informatie zijn. Daarvoor moeten de tekst en de argumenten worden bekeken. Maar de onderliggende vraag blijft staan: welke kennis gebruikt de gemeente om de gevolgen van haar beleid te beoordelen?

Wie wil sturen, moet willen weten. Niet alleen hoeveel vergunningen zijn verleend, maar ook wat beperkingen, veranderingen en handhaving betekenen voor de beschikbare woonruimte.

Herkennen we gemeenschap ook wanneer bewoners haar zelf organiseren?

Er zit nog een andere spanning in dit verhaal.

Bij nieuwe woongebieden vragen we aandacht voor ontmoeting, gemeenschappelijke voorzieningen en bewonerszeggenschap. Terecht: een verzameling woningen wordt niet vanzelf een gemeenschap. Die sociale dimensie was een belangrijk onderdeel van mijn artikel over de woningbouwacties.

De bewoners van De Kluis presenteren zich juist als een bestaande gezamenlijke huishouding. Lubbers wijst op een notarieel vastgelegde woonvereniging en op informatie die aan de gemeente is verstrekt. Dat bewijst op zichzelf niet dat een vergunning overbodig is. Het maakt hun beschrijving van de woonvorm wel relevant voor een zorgvuldige beoordeling.

Daarachter ligt een vraag die verder reikt dan dit huis: Herkennen we gemeenschappelijk wonen ook wanneer bewoners het zelf organiseren? Of herkennen we het vooral wanneer het vooraf is opgenomen in een beleidsprogramma, een projectplan en een ontworpen woonconcept?

Een overheid die ontmoeting en gezamenlijkheid belangrijk vindt, moet nieuwsgierig zijn naar plekken waar mensen daar zelf vorm aan geven. Niet kritiekloos. Wel zonder bij voorbaat te veronderstellen dat wat anders is georganiseerd, daarom minder legitiem is.

Geen tegenstelling tussen bouwen en beschermen

Dit is geen pleidooi om minder te bouwen. Evenmin is het een oproep om bescherming af te schaffen. Het is een pleidooi voor samenhang.

Versnellen waar het kan. Beschermen waar het nodig is. Bestaande woonruimte beter benutten waar dat verantwoord is. En onderzoeken of regels nog aansluiten bij de woonpraktijken waarop ze worden toegepast.

Daarvoor hoeft een gemeente niet eerst iedere juridische discussie te beslechten. Zij kan wel zichtbaar maken welke woonplekken erbij komen en verdwijnen, welke risico’s zij wil begrenzen en welke voorwaarden ruimte bieden voor verantwoorde vormen van woningdelen.

Zo wordt woonbeleid meer dan een verzameling afzonderlijke besluiten. Dan kunnen bouwambities, leefbaarheidsbeleid en de behandeling van bestaande woonvormen aan dezelfde publieke doelen worden getoetst.

De toekomst van wonen begint niet uitsluitend bij de volgende bouwplaats. Zij begint ook bij de vraag of we zorgvuldig omgaan met de ruimte die er al is – en met de mensen die daarin samen een thuis proberen te maken.