
Nederland wil de schaarse ruimte slimmer gebruiken. Kiezen, combineren en creëren, luidt de opdracht van de nieuwe Nota Ruimte. Een begrijpelijke koers. Maar geldt die uitnodiging om te combineren ook voor mensen die bestaande woningen willen delen en zelf hun samenleven organiseren?
“Nederland wordt niet groter, wel ruimer.” Het is een aantrekkelijke belofte waarmee het kabinet de nieuwe Nota Ruimte presenteert. In de Kamerbrief van 16 november wordt uitgelegd wat daarvoor nodig is: keuzes maken, functies combineren en nieuwe ruimtelijke kwaliteit creëren. Niet alles kan overal. En wat we toevoegen, moet ook het bestaande beter maken.
Daar valt veel voor te zeggen. Een woning staat immers niet los van de straat, de buurt, de bereikbaarheid en de voorzieningen. Evenmin kunnen we wonen los zien van waterveiligheid, natuur, energie en werkgelegenheid. Wie al die opgaven afzonderlijk probeert op te lossen, loopt vroeg of laat vast.
Toch bleef ik vooral hangen bij dat ene woord: combineren.
In mijn eerdere blog ‘Meer bouwen, minder samenwonen?’ stelde ik de vraag of onze bouwambities en onze omgang met bestaande woonvormen wel voldoende in dezelfde richting wijzen. De nieuwe Nota Ruimte maakt die vraag opnieuw actueel. Nu niet alleen als kwestie van lokaal woonbeleid, maar als toets van een nationale visie.
Als we Nederland ruimer willen maken door slimmer te combineren, welke ruimte geven we dan aan mensen die dat achter hun eigen voordeur willen doen?
Meer dan een verzameling bouwlocaties
Laat ik beginnen met wat mij aanspreekt.
Wie de Kamerbrief leest, ziet meer dan een pleidooi voor extra woningen. Er is aandacht voor gezondheid, ruimtelijke kwaliteit, voorzieningen en bestaande wijken. Ook de leefbaarheid en sociale ontwikkeling van naoorlogse wijken en groeikernen worden genoemd. De blik gaat dus verder dan de volgende bouwlocatie.
Dat verdient erkenning. Het zou te gemakkelijk zijn om de Nota Ruimte weg te zetten als een verhaal over stenen en vierkante meters.
Juist de bredere ambitie maakt een vervolgvraag noodzakelijk. Hoe zorgen we ervoor dat die samenhang niet alleen zichtbaar is op kaarten en in beleidsstukken, maar ook in de besluiten waarmee bewoners te maken krijgen?
Een visie op prettig wonen krijgt pas betekenis als zij herkenbaar wordt in de praktijk. Bij een vergunningaanvraag. Bij de beoordeling van een wooninitiatief. Bij de vraag of een bestaande woning anders gebruikt mag worden.
Combineren op de kaart én achter de voordeur
In de Kamerbrief krijgt combineren onder meer vorm door wonen en werken dichter bij elkaar te brengen, hogere dichtheden mogelijk te maken en natuur te verweven met landbouw en defensie. Het gaat om meervoudig ruimtegebruik: dezelfde schaarse ruimte moet verschillende doelen kunnen dienen.
Maar die gedachte verdient ook een vertaling naar het wonen zelf.
Denk aan mensen die bewust een woning en voorzieningen willen delen. Aan ouderen die zelfstandig willen blijven, maar niet op grote afstand van elkaar. Aan een groep bewoners die privacy wil combineren met een gezamenlijke ruimte. Aan een huis waarin mensen niet ieder voor zich leven, maar ook verantwoordelijkheid voor hun onderlinge afspraken nemen.
Zulke woonvormen zijn niet allemaal hetzelfde. Ze vragen dus ook niet automatisch om dezelfde beoordeling.
De vraag is niet of ieder initiatief toestemming moet krijgen. De vraag is of we bereid zijn zorgvuldig te onderzoeken wat er werkelijk gebeurt, wat de gevolgen zijn en onder welke voorwaarden het verantwoord kan.
Verantwoord combineren begint met onderscheid maken. Niet met alles toestaan, maar evenmin met alles wat afwijkt als één probleemcategorie behandelen.
Een gemeenschap heeft geen bouwvergunning
Een buurt met woningen, groen en voorzieningen biedt belangrijke voorwaarden voor goed samenleven. Maar daarmee is het samenleven nog niet geregeld.
Op een tekening kun je een ontmoetingsruimte intekenen. Niet het vertrouwen tussen de mensen die er gebruik van moeten maken. Je kunt een gezamenlijk hof ontwerpen. Niet de bereidheid om rekening met elkaar te houden.
Dat is geen argument tegen goed ruimtelijk ontwerp. Integendeel. Het is een argument om bewoners niet uitsluitend te zien als toekomstige gebruikers van wat anderen voor hen bedenken.
Zij kunnen ook zelf initiatiefnemer zijn. Mensen die afspraken maken over gedeelde ruimtes, wederzijdse betrokkenheid en de manier waarop zij willen wonen.
Een overheid die complete en prettige leefomgevingen nastreeft, zou daarom twee dingen moeten doen: goede voorwaarden ontwerpen én ruimte laten voor wat bewoners zelf opbouwen.
Niet iedere gemeenschap ontstaat aan de tekentafel.
Samenwonen is geen verplicht sociaal programma
Daar hoort wel een waarschuwing bij.
Samenwonen mag geen vriendelijk verpakte opdracht worden om met minder privacy genoegen te nemen. En een wooncollectief mag geen excuus zijn om professionele ondersteuning weg te organiseren.
Een buur is geen vervangende thuiszorgmedewerker. Een gedeelde keuken is geen garantie tegen eenzaamheid. En niet iedereen wil wonen in een groep.
Vrijwilligheid is daarom essentieel. Net als betaalbaarheid, veiligheid, heldere afspraken en de mogelijkheid om je terug te trekken.
Voor mij gaat het niet om de stelling dat mensen méér moeten delen. Het gaat om de vraag of mensen die dat willen, daar een eerlijke en begrijpelijke mogelijkheid voor krijgen.
Een ruim woonbeleid moet plaats bieden aan verschillende manieren van leven. Ook aan de wens om zelfstandig en op jezelf te wonen.
Regels moeten beschermen én onderscheid maken
Gemeenten hebben een verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van wonen en de leefbaarheid van buurten. Het zou onverstandig zijn die verantwoordelijkheid weg te zetten als regelzucht.
Juist daarom moeten we precies zijn over het probleem dat een regel moet oplossen.
Gaat het om brandveiligheid? Stel dan duidelijke veiligheidseisen. Gaat het om overbewoning? Maak dan inzichtelijk welke bezetting verantwoord is. Gaat het om uitbuiting of overlast? Richt de bescherming en handhaving daarop.
Maar onderzoek ook welke goede initiatieven onbedoeld door een algemene beperking worden geraakt.
Een bruikbare toets zou zijn:
Beschermt deze regel bewoners en omwonenden tegen een concreet risico, en kan dat doel ook worden bereikt zonder verantwoorde woonvormen onnodig te belemmeren?
Dat is geen pleidooi voor minder zorgvuldigheid. Het is een pleidooi voor zorgvuldiger regels.
Bewoners hebben daarbij meer aan een duidelijke route dan aan een sympathieke uitzondering. Wat mag? Onder welke voorwaarden? Wie beoordeelt dat? En waarop wordt een afwijzing gebaseerd?
Ruimte bieden moet niet afhankelijk zijn van het geluk dat je net de juiste bestuurder of ambtenaar treft.
Tel ook wat we behouden en verliezen
De Kamerbrief bevat een zin die wat mij betreft richtinggevend mag worden voor het hele woonbeleid:
“Wat we nieuw toevoegen, moet ook het bestaande beter maken.”
Neem die gedachte serieus en de beoordeling van woonbeleid wordt breder dan de nieuwbouwproductie.
Dan willen we ook weten welke betaalbare woonplekken behouden blijven. Welke kamers verdwijnen. Welke bestaande gebouwen geschikt kunnen worden gemaakt. Welke mogelijkheden voor woningdelen worden benut. En welke initiatieven vastlopen, met welke reden.
Daarbij moeten we niet alles op één hoop gooien. Een kamer is geen zelfstandige woning. Een gedeeld huis biedt andere mogelijkheden en beperkingen dan een appartement. Een vergunning is nog geen beschikbare woonplek.
Juist daarom is een vollediger beeld nodig, met afzonderlijke categorieën en aandacht voor kwaliteit.
Wie alleen telt wat erbij komt, kan missen wat er ondertussen verdwijnt of onbenut blijft.
De uitvoering is de echte proef
De minister streeft ernaar in het voorjaar van 2027 een uitvoeringsstrategie af te ronden. Die moet duidelijk maken hoe de keuzes uit de Nota Ruimte doorwerken in rijksbeleid, decentraal beleid en regionale samenwerking. Volgens de Kamerbrief is de nota bindend voor het Rijk en richtinggevend voor provincies, gemeenten en waterschappen.
Daar ligt een kans.
Maak van die uitvoering niet uitsluitend een gesprek over locaties, programma’s en bestuurlijke afspraken. Onderzoek ook hoe de uitgangspunten landen in de regels voor bestaande woningen en bewonersinitiatieven.
Ik zou daarin drie opdrachten willen terugzien.
Ten eerste: toets of woonregels en ruimtelijke ambities elkaar versterken. Waar ontstaan tegenstrijdigheden? Welke bescherming is noodzakelijk? En waar kan het eenvoudiger zonder dat bewoners of buurten de rekening betalen?
Ten tweede: maak behoud en beter gebruik van bestaande woonruimte zichtbaar naast nieuwbouw. Niet als vervanging van bouwen, maar als volwaardig onderdeel van de woonopgave.
Ten derde: zorg voor een herkenbare beoordelingsroute voor gedeelde en collectieve woonvormen. Met duidelijke voorwaarden, een gemotiveerd besluit en ruimte om een plan te verbeteren.
Daarvoor hoeft niet ieder initiatief te worden omarmd. Wel moet ieder initiatief op zijn inhoud kunnen worden beoordeeld.
Ruimer denken moet merkbaar worden
De Nota Ruimte nodigt uit om over grenzen van afzonderlijke opgaven heen te kijken. Dat is verstandig. Maar laten we die uitnodiging niet beperken tot de schaal van Nederland, de regio of het ontwikkelgebied.
Ook tussen ruimtelijke ordening, volkshuisvesting en sociaal beleid liggen grenzen die het onderzoeken waard zijn.
De één beoordeelt een gebouw. De ander een vergunning. Een derde houdt zich bezig met ontmoeting, zelfstandig wonen of de sociale basis. Mijn pleidooi is om bij beslissingen over woonvormen die perspectieven bij elkaar te brengen, zonder verantwoordelijkheden onduidelijk te maken.
Niet om van ieder gedeeld huis een welzijnsproject te maken. Wel om te voorkomen dat een waardevolle woonpraktijk buiten beeld raakt omdat zij niet netjes binnen één beleidsvak past.
Meer bouwen blijft nodig. Beter ontwerpen ook. Maar de belofte van een ruimer Nederland vraagt nog iets: de bereidheid om opnieuw te kijken naar wat mensen binnen de bestaande ruimte verantwoord mogelijk kunnen maken.
Nederland wordt niet groter.
Of het werkelijk ruimer wordt, moet ook blijken aan het gemeentelijke loket.