
Over het VN-verdrag Handicap, de grenzen van voorzieningen en waarom van markt naar mens verder moet gaan dan de zorg.
Stel je iemand voor bij wie de ondersteuning keurig is geregeld. De beschikking is afgegeven. Het hulpmiddel is geleverd. De hulp komt op de afgesproken tijd. In het dossier staat dat de voorzieningen aansluiten bij de vastgestelde behoefte.
Maar op zaterdag blijft diezelfde persoon thuis.
De vereniging wil hem graag ontvangen, maar het vervoer sluit niet aan. Het gebouw heet toegankelijk, maar de zijingang zit op slot. Of alle energie gaat al op aan het organiseren van wat voor een ander een spontaan uitstapje is.
Het is een denkbeeldige situatie. Maar zij legt een wezenlijke vraag op tafel: wanneer vinden wij eigenlijk dat het goed gaat?
Wanneer de ondersteuning volgens afspraak wordt geleverd? Of wanneer iemand daarmee ook het leven kan leiden dat bij hem of haar past?
Een goed cijfer vertelt niet het hele verhaal
In het jaaroverzicht 2021 van de Nivel-monitor Zorg en Participatie staat een ogenschijnlijk geruststellende bevinding. Mensen met een chronische ziekte beoordeelden hun zorg in 2020 gemiddeld met een 7,8. Ook tijdens de coronapandemie bleef de algemene waardering dus behoorlijk positief. Tegelijkertijd kwamen maatschappelijke deelname en sociale mogelijkheden onder druk te staan.
Natuurlijk: het was coronatijd. Voorzieningen sloten, contacten werden beperkt en veel mensen maakten zich zorgen over besmetting. Toch maakt juist die uitzonderlijke periode iets zichtbaar wat ook daarbuiten van belang is.
Tevreden zijn over de zorg is niet hetzelfde als kunnen meedoen.
Het Nivel beschreef zelfs dat participatieverschillen tussen mensen met een beperking en de algemene bevolking op sommige terreinen kleiner werden, vooral doordat óók de algemene bevolking minder ging deelnemen. De afstand werd kleiner, maar niet doordat mensen met een beperking meer mogelijkheden kregen.
Dat is een ongemakkelijke les voor iedereen die met dashboards werkt. Een kleiner verschil kan er op papier goed uitzien, terwijl er in het leven van mensen niets is verbeterd.
Rechten op papier openen nog geen deuren
De RIVM-monitor uit 2026 over de voortgang van het VN-verdrag Handicap verbreedt het beeld. Nederland heeft stappen gezet. Onderdelen van het openbaar vervoer zijn toegankelijker geworden en er is meer aandacht voor inclusie. Tegelijkertijd blijven mensen met een beperking op veel levensgebieden achter bij mensen zonder beperking: in werk, inkomen, onderwijs, sport, cultuur en andere mogelijkheden om deel te nemen.
Neem sport. In 2025 sportte 28,4 procent van de volwassenen met een lichamelijke beperking wekelijks, tegenover 60,6 procent van de volwassenen zonder lichamelijke beperking. Dat verschil heeft niet één oorzaak. Gezondheid en energie spelen mee, maar ook vervoer, kosten, ondersteuning en toegankelijkheid kunnen deelname bemoeilijken.
Achter zo’n percentage schuilt geen uniforme groep die simpelweg ‘meer geactiveerd’ moet worden. Er schuilen mensen achter met uiteenlopende wensen, mogelijkheden en omstandigheden.
Daarom begint inclusie niet bij de vraag hoe wij iemand naar ons bestaande aanbod krijgen. Zij begint bij de vraag wat iemand zelf wil kunnen doen en welke vermijdbare drempels dat nu verhinderen.
Een recht op deelname is pas bruikbaar wanneer de voorwaarden voor die deelname er ook zijn.
Van markt naar mens begint bij een andere volgorde
Dat raakt de kern van de beweging van markt naar mens.
Beginnen we bij producten, contracten, budgetten en afgebakende verantwoordelijkheden? Of beginnen we bij iemand die wil wonen, leren, werken, anderen ontmoeten en ergens bij horen?
Dat is geen pleidooi om geld, afspraken of professionele deskundigheid onbelangrijk te maken. Het is een pleidooi om ze op hun plaats te zetten.
Een voorziening is een middel. Een contract is een afspraak. Een organisatie is een manier om gezamenlijk iets mogelijk te maken. Geen van drieën is het uiteindelijke doel.
Het doel ligt in het leven van mensen.
De RIVM-monitor wijst zelf op de noodzaak om verder te kijken dan aantallen banen, aanpassingen en voorzieningen. Ook autonomie, duurzaamheid, feitelijke bruikbaarheid en kwaliteit van leven moeten zichtbaar worden.
Een baan telt, maar kan iemand die ook volhouden? Een woningaanpassing telt, maar maakt zij zelfstandig wonen werkelijk mogelijk? Een toegankelijke halte telt, maar lukt de hele reis?
De rapporten bewijzen niet dat marktwerking alle beschreven achterstanden veroorzaakt. Ze stellen wel een vraag aan iedere manier van organiseren: kijken we naar wat onze afzonderlijke voorzieningen presteren, of naar wat zij samen voor mensen mogelijk maken?
Niemand leeft in onze beleidskolommen
Een inwoner heeft geen afzonderlijk Wmo-leven, vervoersleven, inkomensleven en verenigingsleven. Die heeft één leven.
Daarin hangen dingen samen.
De ondersteuning thuis kan passend zijn, terwijl deelname buitenshuis vastloopt. Een vereniging kan gastvrij zijn, terwijl de reis onhaalbaar blijft. Een digitaal loket kan efficiënt zijn ingericht, terwijl iemand er niet zelfstandig doorheen komt.
De RIVM-monitor laat zowel die veelheid aan levensdomeinen als de beperkingen van onze kennis zien. Over bijvoorbeeld ervaren regeldruk, toegankelijke bezwaarprocedures en de afstemming tussen domeinen is nog onvoldoende systematische informatie beschikbaar.
Juist daarom moeten we voorzichtig zijn met de geruststelling dat het binnen iedere afzonderlijke regeling behoorlijk goed gaat.
Wie is aanspreekbaar als alle onderdelen functioneren, maar het geheel niet?
Van markt naar mens vraagt dat we die vraag niet bij de inwoner neerleggen. Eigen regie mag niet betekenen dat iemand zelf projectleider moet worden van alle organisaties die bij zijn leven betrokken zijn.
De buurt is geen vervangende zorgaanbieder
Daarmee komen ook ontmoeting, verenigingsleven en gemeenschapskracht in beeld. Niet als goedkope oplossing voor een duur stelsel, maar als onderdelen van een waardevol bestaan.
Ergens verwacht worden. Iets voor een ander betekenen. Samen lachen. Een rol hebben die verder gaat dan die van cliënt.
Die waarde verdwijnt wanneer we de gemeenschap vooral gaan beoordelen op de professionele ondersteuning die zij kan overnemen.
Het Nivel beschreef dat naasten tijdens de coronapandemie psychisch onder druk stonden, vooral wanneer hun familielid thuis woonde. De RIVM-monitor vermeldt bovendien dat in een panelonderzoek uit 2023 slechts iets meer dan de helft van de werkende naasten en mantelzorgers betaald werk en zorgtaken duurzaam combineerbaar vond.
Wie dan uitsluitend vraagt wat het netwerk nog meer kan doen, stelt een onvolledige vraag.
We moeten ook vragen wat mensen kunnen volhouden. Wat zij zelf willen betekenen. En welke professionele ondersteuning nodig is om hun relatie niet volledig door zorgverantwoordelijkheid te laten bepalen.
Een buur moet buur kunnen blijven. Een partner ook partner. Een vereniging een plek om samen iets te beleven, niet de laatste schakel in een afschuifketen.
Menselijkheid mag geen gunst zijn
Er zit nog een andere waarschuwing in deze rapporten.
Als wij mensgericht werken alleen vertalen als vriendelijk zijn, luisteren en een stap extra zetten, blijven mensen afhankelijk van wie zij toevallig treffen.
Maar toegankelijkheid en rechtsbescherming mogen niet afhankelijk zijn van een behulpzame medewerker of een volhardende mantelzorger. Het RIVM beschrijft juist de afstand tussen formeel vastgelegde rechten en de mogelijkheden om die in het dagelijks leven te benutten.
Van markt naar mens betekent daarom meer dan een warmere houding.
Het vraagt ook betrouwbare afspraken, bruikbare procedures en duidelijke verantwoordelijkheid. En zeggenschap voor de mensen om wie het gaat: niet alleen mogen vertellen hoe zij ondersteuning ervaren, maar ook invloed hebben op wat wij onderzoeken, organiseren en beoordelen.
Nabijheid en rechten zijn geen tegenpolen. Rechten zorgen ervoor dat nabijheid geen liefdadigheid hoeft te worden.
Kijk ook naar wie niet binnenkomt
Moeten we dan ophouden met meten? Integendeel.
Zonder cijfers kunnen achterstanden gemakkelijk worden weggeschreven als incidenten. Maar cijfers hebben verhalen nodig, en verhalen hebben tegenspraak en onderzoek nodig.
De RIVM-monitor benoemt dat bestaande registraties en onderzoeken niet iedereen voldoende in beeld brengen. Mensen buiten formele regelingen en sommige groepen met beperkingen blijven onderbelicht. Ook is ervaren toegankelijkheid soms gemeten onder mensen die een voorziening daadwerkelijk bezoeken.
Dat vraagt om een eenvoudige, maar indringende vervolgvraag: wie kwam niet binnen en ontbreekt daardoor in ons oordeel?
Niet om ieder positief resultaat verdacht te maken. Wel om te voorkomen dat wij alleen luisteren naar degenen die onze voorzieningen al hebben weten te bereiken.
Wat wordt er mogelijk?
De beweging van markt naar mens wordt concreet wanneer we bij beleid, uitvoering en verantwoording andere vragen durven stellen.
Niet alleen: is de ondersteuning geleverd? Maar ook: kan iemand daardoor doen wat voor hem of haar belangrijk is?
Niet alleen: hebben we mensen geraadpleegd? Maar ook: wat hebben zij kunnen veranderen?
Niet alleen: staat de deur open? Maar ook: kan iemand er komen, naar binnen gaan en zich welkom voelen?
Goed geholpen worden is belangrijk. Voor veel mensen is het een onmisbare voorwaarde om hun leven te kunnen leiden.
Maar het leven houdt niet op waar onze ondersteuning eindigt.
Daar, voorbij de beschikking en buiten het dossier, moet blijken of wat wij organiseren ook werkelijk ruimte maakt. Voor eigen keuzes. Voor ontmoeting. Voor een bijdrage. Voor een zaterdag waarop iemand niet thuis hoeft te blijven omdat wij de afzonderlijke onderdelen hebben geregeld, maar de samenhang zijn vergeten.