Regionale samenwerking krijgt in Binnenlands Bestuur een magere voldoende. Gemeenteraadsleden geven zelfs een onvoldoende. Tegelijkertijd verplicht de gewijzigde Jeugdwet gemeenten vanaf 1 januari 2027 om voor bepaalde jeugdzorg regionaal samen te werken. Dat is niet per definitie tegenstrijdig. Maar het verplicht ons wel om scherper te onderscheiden tussen een bestuurlijke structuur en de publieke waarde die zij moet opleveren.

Een 5,8. Dat is het gemiddelde rapportcijfer dat regionale samenwerkingsverbanden krijgen in de rondgang die Binnenlands Bestuur op 19 november 2026 publiceert. Achter dat gemiddelde gaat een veelzeggend verschil schuil: wethouders geven een 6,7, gemeenteraadsleden een 4,5. Bovendien zegt 62 procent van de respondenten onvoldoende of geen grip te hebben op het werk van de regionale samenwerking.

Die cijfers vragen om zorgvuldigheid. Het artikel beschrijft een kleine rondgang, vooral onder vertegenwoordigers van kleinere gemeenten, geen representatief landelijk effectonderzoek. Ook noemt het artikel zowel 31 deelnemers als twaalf raadsleden en twintig wethouders. De uitkomsten bewijzen dus niet dat regionale samenwerking overal tekortschiet. Evenmin vertellen ze of kinderen en gezinnen beter geholpen worden. Ze signaleren vooral bestuurlijk ongemak en ervaren afstand.

Maar juist dat signaal verdient aandacht. Want terwijl raadsleden zich afvragen hoe zij nog invloed kunnen uitoefenen, krijgt regionale samenwerking in de jeugdzorg een steviger wettelijke basis.

De vraag is daarom niet alleen hoe gemeenten straks aan de wet voldoen. De vraag is vooral: hoe voorkomen zij dat zij precies die bestuurlijke afstand organiseren waarvoor het artikel waarschuwt?

Eerst de juridische precisie. De Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg is vastgesteld en wijzigt de Jeugdwet. De specifieke verplichtingen voor regionale samenwerking treden op 1 januari 2027 in werking. Op dit moment, november 2026, gaat het dus om vastgestelde verplichtingen waarvan de ingangsdatum nog voor ons ligt, niet meer om een vrijblijvend beleidsvoornemen.

De wettelijke opdracht is bovendien concreter dan ‘gemeenten moeten meer samenwerken’:

  • Gemeenten worden bij algemene maatregel van bestuur in regio’s ingedeeld. De colleges binnen een regio moeten een gemeenschappelijke regeling treffen en daarin een Jeugdregio instellen of aanwijzen. Dat kan een openbaar lichaam, een bedrijfsvoeringsorganisatie of het college van een aangewezen gemeente zijn. Voor een regio die uit één gemeente bestaat, geldt een afzonderlijke regeling.
  • De Jeugdregio krijgt ten minste de contractering of subsidiëring van de aangewezen vormen van specialistische jeugdhulp en van gecertificeerde instellingen voor kinderbescherming en jeugdreclassering. Ook behoren bepaalde administratieve processen, bovenregionale afstemming en de organisatie van regionale expertteams tot het wettelijke takenpakket.
  • Bij die regionale contractering of subsidiëring zijn verschillen in contract- of subsidievoorwaarden tussen deelnemende gemeenten niet toegestaan. De wet trekt daarmee een duidelijke grens aan lokale variatie binnen de gezamenlijke inkoop.
  • De gemeenteraad neemt een regiovisie op in het gemeentelijke beleidsplan. De wettelijke regeling noemt daarbij onder meer inspraak van jeugdigen en hun wettelijke vertegenwoordigers, afstemming over schaarste, de aanpak van wachttijden en de verbinding tussen regionaal, lokaal en landelijk georganiseerde hulp. De Jeugdregio moet haar werkzaamheden verrichten met inachtneming van de regiovisies van de gemeenteraden.
  •  

Dit is dus geen verplichting om het gehele jeugdbeleid naar de regio te verplaatsen. De wet richt de verplichte regionale organisatie op specifieke vormen van hulp en op gecertificeerde instellingen. Tegelijk blijven de gemeentelijke verantwoordelijkheden voor noodzakelijke jeugdhulp en een kwalitatief en kwantitatief toereikend aanbod in de Jeugdwet staan.

Regionaal organiseren is daarmee geen vrijbrief om lokaal niet meer aanspreekbaar te zijn.

Het artikel legt een spanning bloot die bij deze wetswijziging relevant is. Respondenten erkennen dat samenwerking bijdraagt aan gemeentelijke doelen, maar beoordelen de resultaten en hun eigen invloed aanzienlijk kritischer. Hoogleraar Rob de Greef verklaart dat in het artikel vanuit de noodzaak: gemeenten werken vaak samen omdat zij niet anders kunnen, niet omdat zij daar vrijelijk voor kiezen.

Die redenering past bij de wettelijke onderbouwing van de jeugdregio. Artikel 2.19 noemt als redenen voor regionale organisatie onder meer schaarste van de vraag of het aanbod, complexe problematiek die multidisciplinaire specialistische expertise vraagt en het volume dat een aanbieder nodig heeft voor verantwoorde hulp of een gezonde bedrijfsvoering.

Daar zit een begrijpelijke publieke logica achter. Niet iedere gemeente kan zelfstandig alle specialistische beschikbaarheid dragen.

Maar uit die noodzaak volgt nog niet dat iedere regionale inrichting goed is. Laat staan dat een grotere inkooporganisatie automatisch betere hulp oplevert.

Dat is de denkfout waarvoor we moeten waken: van ‘we kunnen dit niet ieder afzonderlijk’ naar ‘dus gezamenlijk doen we het goed’. Daartussen ligt het werkelijke organisatievraagstuk. Wie beslist? Wie draagt risico’s? Wie grijpt in bij tekorten? En wie zorgt dat een gezin niet verdwijnt tussen de lokale toegang, de regionale contractering en de bovenregionale afstemming?

Een gemeenschappelijke regeling kan verantwoordelijkheden vastleggen. Zij kan niet uit zichzelf voorkomen dat mensen zich achter die verantwoordelijkheidsverdeling verschuilen.

Het verschil tussen de waardering van wethouders en raadsleden verdient bijzondere aandacht. Het artikel beschrijft niet alleen onvrede over informatie, maar ook zorgen over kaderstelling en volksvertegenwoordiging. De Nederlandse Vereniging voor Raadsleden wijst erop dat regionale samenwerking de ambtelijke organisatie mogelijk ontlast, terwijl zij voor de raad juist extra werk kan betekenen.

Daar ligt een risico voor de jeugdregio: wethouders bouwen samen aan een regionale koers, waarna afzonderlijke raden vooral nog reageren op een vrijwel afgerond voorstel.

Dan bestaat invloed op papier, maar is de politieke ruimte praktisch al verdeeld.

De gewijzigde Jeugdwet biedt juist een aanknopingspunt om het anders te doen. De regiovisie is onderdeel van het gemeentelijke beleidsplan, dat door de raad wordt vastgesteld. Bovendien moet de Jeugdregio rekening houden met de regiovisies van de gemeenteraden. De raad wordt daarmee wettelijk niet gereduceerd tot ontvanger van regionale voortgangsrapportages.

Gebruik die positie dan ook.

Laat raden vooraf het gesprek voeren over de publieke keuzes: welke beschikbaarheid willen we gezamenlijk beschermen? Hoe verdelen we financiële risico’s? Hoe voorkomen we dat kleinere gemeenten onvoldoende gewicht krijgen? En hoe bewaken we dat specialistische jeugdhulp verbonden blijft met onderwijs, bestaanszekerheid en ondersteuning dichtbij?

Daar hoort een gezamenlijke politieke voorbereiding bij, met begrijpelijke alternatieven en zichtbare gevolgen. Niet iedere raad hoeft het regionale wiel opnieuw uit te vinden. Maar samen voorbereiden mag niet hetzelfde worden als afzonderlijk alleen nog instemmen.

Een regiovisie kan een richtinggevend document zijn. Zij kan ook eindigen als een zorgvuldig vormgegeven verzameling woorden waar niemand tegen kan zijn.

‘Passend.’ ‘Integraal.’ ‘Nabij.’ ‘Samen.’

De wettelijke inhoud geeft aanleiding om concreter te worden. De regeling vraagt expliciet aandacht voor schaarste en wachttijden, waaronder de manier waarop gemeenten en aanbieders maximaal aanvaardbare wachttijden formuleren. Ook inspraak van jeugdigen en hun wettelijke vertegenwoordigers hoort daarbij. Dat is meer dan een opdracht om alleen een inkoopstrategie vast te stellen.

Maak daarom zichtbaar wat de regionale afspraken betekenen wanneer het spannend wordt.

Wie houdt contact met een gezin dat wacht? Wie organiseert overbruggingshulp? Wie neemt het initiatief wanneer verschillende aanbieders zeggen dat een kind niet bij hun aanbod past? Welke bestuurder is aanspreekbaar wanneer het beschikbare aanbod structureel tekortschiet?

Dit zijn mijn voorstellen voor de praktische uitwerking, geen opsomming van afzonderlijke wettelijke voorschriften. Maar zonder zulke antwoorden dreigt een regiovisie vooral te beschrijven hoe organisaties samenwerken, niet hoe kinderen geholpen worden.

Ook een afgesproken wachttijd vraagt om die scherpte. Een bestuurlijk aanvaardbare termijn is nog niet automatisch aanvaardbaar in het leven van een kind.

De wet schrijft voor dat gemeenten bij de betreffende regionale contractering geen verschillende contract- of subsidievoorwaarden hanteren. Tegelijk houdt de Jeugdwet bij het bepalen van aangewezen hulp rekening met de behoeften en persoonskenmerken van jeugdigen en hun ouders.

Daarmee moeten we twee dingen uit elkaar houden: uniforme afspraken tussen organisaties en passende hulp voor mensen.

Mijn inzet zou zijn: standaardiseer waar verschillen vooral administratie veroorzaken, maar bescherm de ruimte die nodig is om aan te sluiten bij een gezin. Een gezamenlijke contractstructuur hoeft niet te betekenen dat professionals overal hetzelfde antwoord moeten geven.

Sterker nog: regionale samenwerking zou juist moeten helpen om lokaal méér te kunnen doen. Door specialistische expertise beschikbaar te maken voor lokale professionals. Door duidelijk te regelen hoe zij kunnen opschalen. Door continuïteit te organiseren wanneer een individuele gemeente dat niet alleen kan dragen.

De regio moet de lokale praktijk versterken, niet vervangen door een verder weg gelegen loket.

Wie de jeugdregio uitsluitend als inkoopmachine benadert, benut de wettelijke opdracht maar gedeeltelijk. Naast contractering omvat die opdracht immers ook bovenregionale afstemming, administratieve processen en regionale expertteams. En het doel is het bevorderen van een toereikend aanbod, niet het produceren van een sluitende contractenadministratie.

Daar begint voor mij de beweging van markt naar mens.

Niet bij de gedachte dat contracten overbodig zijn. Wel bij de overtuiging dat contracten dienstbaar moeten zijn aan publieke verantwoordelijkheid.

Ik zou de nieuwe jeugdregio daarom langs vijf vragen beoordelen:

  1. Krijgen kinderen tijdiger passende hulp, ook wanneer hun vraag ingewikkeld is?
  2. Ervaren gezinnen continuïteit en weten zij wie aanspreekbaar is?
  3. Kunnen professionals sneller handelen, zonder onnodige overdrachten en verantwoordingslasten?
  4. Kunnen gemeenteraden vooraf richting geven en achteraf daadwerkelijk bijsturen?
  5. Worden schaarste, financiële risico’s en moeilijke keuzes openlijk besproken, met jeugdigen, ouders en professionals?

Dat vraagt om cijfers én verhalen. Om inzicht in wachttijden en beschikbaarheid, maar ook om onderzoek naar vastgelopen trajecten en naar wat gezinnen zelf als verbetering ervaren. Een regionale begroting kan immers op orde zijn terwijl de hulp voor een kind nog steeds niet geregeld is.

Binnenlands Bestuur levert geen bewijs dat de toekomstige jeugdregio zal mislukken. Het artikel gaat over uiteenlopende regionale samenwerkingsverbanden en beschrijft vooral bestuurlijke ervaringen. De nieuwe wettelijke opdracht heeft een specifieke inhoud en een specifieke bedoeling. Die twee mogen we niet achteloos gelijkstellen.

Maar de waarschuwing is bruikbaar: noodzakelijke samenwerking kan samengaan met gebrekkige invloed, onduidelijke aanspreekbaarheid en teleurstellende waardering.

Juist nu de samenwerking verplicht wordt, moeten gemeenten daarom verder kijken dan de vraag of de gemeenschappelijke regeling tijdig is vastgesteld.

De wet kan gemeenten verplichten om samen te werken. Zij kan niet garanderen dat bestuurders luisteren, professionals ruimte krijgen en gezinnen zich geholpen weten.

Daarvoor is een bestuurlijke keuze nodig: niet de regio als oplossing presenteren, maar haar voortdurend laten bewijzen waarvoor zij bestaat.

De jeugdregio moet niet groter maken wat voor gezinnen al te ver weg staat. Zij moet gezamenlijk dragen wat gemeenten afzonderlijk niet kunnen waarmaken.