Krijn ten Hove heeft gelijk: we maken te veel maatschappelijke problemen tot jeugdzorgvragen. Maar wie alleen de voordeur van de jeugdzorg sluit, laat gezinnen mogelijk alsnog voor een rij gesloten deuren staan.

Een kind slaapt slecht. Op school gaat het niet goed. Thuis is er spanning. Er komt een gesprek, misschien een verwijzing, vervolgens een traject voor het kind.

Dat kan precies de hulp zijn die nodig is. Maar wat als de ouders wakker liggen van schulden? Wat als de woning te klein of onzeker is? Wat als een ouder zelf psychische hulp nodig heeft? Dan is de vraag niet alleen wat er met het kind aan de hand is. Dan moeten we ook durven vragen wat er rond het kind gebeurt.

In zijn opiniestuk in Trouw stelt jeugdzorgonderzoeker Krijn ten Hove die vraag scherp. We duwen volgens hem te veel problemen door de voordeur van de jeugdzorg. Zijn waarschuwing is terecht: schulden worden geen pedagogisch probleem omdat er kinderen in het gezin wonen. Woningnood is geen stoornis. En een kind zou niet de toegangspoort tot hulp voor een volwassene moeten zijn.

 Een andere deur is nog geen oplossing

Ten Hove schrijft dat de oplossing soms drie deuren verderop ligt: bij schuldhulpverlening, volwassenenzorg, verslavingszorg of huisvesting. Ook daarin heeft hij gelijk. Maar voor een gezin maakt het weinig uit dat de juiste deur bestaat, als het daar opnieuw moet aankloppen, wachten en zijn verhaal vertellen.

We kennen het patroon. De ene professional ziet het kind. Een ander spreekt de ouder. Een derde kijkt naar de schulden. Ieder doet zijn werk, maar niemand ziet vanzelf het geheel. Het gezin wordt niet geholpen door de mededeling dat het bij een ander loket moet zijn.

De vraag is dus niet alleen: door welke voordeur komt dit gezin binnen? De vraag is ook: wie loopt mee als blijkt dat achter die voordeur een ander nodig is?

Dat vraagt iets anders dan een betere verwijskaart. Het vraagt mensen die elkaar kennen, samen kunnen handelen en verantwoordelijkheid blijven voelen wanneer een probleem niet binnen hun eigen opdracht past. Zoals ik eerder schreef: we moeten van een estafette naar een roeiploeg. Niet steeds het stokje doorgeven, maar met verschillende deskundigheden in dezelfde richting bewegen.

Marktwerking en instroom zijn geen losse discussies

Ten Hove waarschuwt ook voor een te gemakkelijke oplossing: vervang aanbestedingen door langdurige financiering van een kleiner aantal aanbieders, en noem dat een nieuw stelsel. Daarmee kan veranderen wie het geld ontvangt, zonder dat verandert waarom een kind hulp krijgt. Ook die kritiek moeten we serieus nemen.

Maar daaruit volgt niet dat de manier waarop we hulp organiseren er weinig toe doet. Als geld, opdrachten en verantwoording vooral rond afzonderlijke producten zijn ingericht, wordt het aantrekkelijk — en soms noodzakelijk – om een vraag passend te maken voor een bestaand aanbod. Het kind heeft klachten, dus voor het kind is een traject te organiseren. De schulden, de woonsituatie en de overbelasting van de ouder vallen intussen onder andere regels en andere verantwoordelijkheden.

Zo raken de voordeur en het huis erachter met elkaar verbonden. We maken een kind niet alleen tot probleemdrager doordat we verkeerd kijken. We doen het soms ook doordat onze organisatie van hulp ons blikveld vernauwt. Van markt naar mens betekent daarom niet simpelweg: weg met de aanbesteding. Het betekent dat financiering, professionele ruimte en publieke verantwoordelijkheid het mogelijk moeten maken om naar het hele leven van een gezin te kijken.

Niet minder hulp voor het kind

Hier schuilt ook een risico in de oproep om minder problemen als jeugdzorgvraag te behandelen. We mogen ‘dit hoort elders thuis’ niet laten veranderen in ‘dit kind moet maar wachten.

Een kind kan hulp nodig hebben bij angst of ontregeling, óók wanneer de oorzaak van de spanning mede bij schulden of problemen van een ouder ligt. Soms is specialistische jeugdhulp onmisbaar. De kunst is niet om die hulp uit beginsel buiten de deur te houden. De kunst is om haar te verbinden met wat verder nodig is, zonder het kind verantwoordelijk te maken voor problemen die het niet kan oplossen.

Dat vraagt om een gezamenlijke verkenning met het gezin. Wat speelt er? Wat is nu nodig voor veiligheid en rust? Welke hulp kan wachten en welke niet? Wie houdt contact als meerdere partijen betrokken zijn? En vooral: merkt dit gezin dat die partijen samenwerken, of bestaat die samenwerking alleen op papier?

De publieke opdracht

Gemeenten kunnen hier niet volstaan met het kiezen van een andere bekostigingsvorm. Ook langdurige samenwerking met aanbieders vraagt om scherpe vragen. Komen gezinnen werkelijk sneller bij de juiste hulp? Is specialistische kennis beschikbaar als die nodig is? Kunnen professionals over de grenzen van hun eigen organisatie werken? Hebben ouders en kinderen invloed op wat er gebeurt? En durven we te stoppen met ondersteuning die vooral een traject in stand houdt?

Hetzelfde geldt voor de sociale basis. Een buur, familielid, school of vertrouwde organisatie kan van grote betekenis zijn. Maar informele steun is geen goedkope vervanger van professionele verantwoordelijkheid. Mensen in de omgeving moeten ruimte krijgen om nabij te zijn; zij mogen niet alsnog de gaten van een versnipperd stelsel moeten dichten.

De beweging van markt naar mens vraagt dus iets van iedereen. Van professionals: kijk verder dan de eigen opdracht en blijf in gesprek met het gezin. Van organisaties: maak samenwerken mogelijk, ook wanneer dat niet direct als productie te tellen is. Van gemeenten: stuur niet alleen op contracten en aantallen, maar op continuïteit, toegankelijkheid en de ervaring van gezinnen.

Ten Hove heeft gelijk dat we niet ieder maatschappelijk probleem door de voordeur van de jeugdzorg moeten duwen. Maar als we de oplossing beperken tot een bordje waarop staat „u moet drie deuren verder zijn”, verandert er voor gezinnen te weinig.

Het kind hoeft niet langs de verkeerde voordeur. Maar het mag ook niet buiten blijven staan terwijl wij discussiëren van wie de deur is.