In Downtown lijkt de nacht geen einde te hebben. Ronnie, Lennart en Bas vinden elkaar in het Amsterdam van de jaren tachtig, in een wereld van muziek, verlangen en vrijheid. De club is meer dan een plek om uit te gaan. Het is een plek waar zij kunnen zijn wie zij zijn – en waar zij samen iets opbouwen dat op een thuis lijkt.

Dan komen de eerste berichten over aids.

Niet iedereen reageert op dezelfde manier. Ronnie wordt voorzichtig. Lennart en Bas proberen vast te houden aan het leven dat zij kennen. Tot Bas verdwijnt. Zonder afscheid, zonder uitleg die de anderen helpt begrijpen wat er is gebeurd.

Ruim dertig jaar later ontmoeten zij elkaar opnieuw, tijdens de coronapandemie. Ronnie nodigt Bas en Lennart uit voor een diner. Drie oude vrienden aan één tafel. Maar de jaren die zij niet samen hebben doorgebracht, schuiven ook aan.

De stilte na de crisis

We vertellen de geschiedenis van een epidemie vaak aan de hand van aantallen. Besmettingen. Sterfgevallen. Maatregelen. Medische doorbraken. Terecht: die feiten doen ertoe.

Maar naast die geschiedenis bestaat een andere. Die van mensen die hun vrienden kwijtraakten. Van vriendschappen die onder druk kwamen te staan. Van vragen die nooit gesteld werden, omdat niemand wist hoe eraan te beginnen.

Een crisis houdt niet voor iedereen op wanneer het gevaar afneemt. Wie iemand verloor, leeft verder met dat gemis. Wie afstand nam, moet verder met de vraag waarom. En wie verdween, heeft misschien jarenlang gezocht naar woorden om terug te kunnen keren.

Juist daarom is de sprong in Downtown van de aidstijd naar de coronapandemie veelzeggend. Niet omdat beide crises hetzelfde waren. Dat waren ze niet. Maar omdat een nieuwe tijd van onzekerheid drie mannen tegenover elkaar zet die hun oude tijd van onzekerheid nooit helemaal achter zich hebben gelaten.

Een plek om te behoren

De vriendschap van Ronnie, Lennart en Bas ontstond niet in een spreekkamer of rond een hulpvraag. Zij ontstond tijdens het uitgaan, in een club, midden in het leven. Daar vonden zij plezier, herkenning en de vrijheid om bij elkaar te horen.

Dat is wat we soms vergeten wanneer we spreken over de sociale basis. We denken aan voorzieningen, vrijwilligers, ontmoetingsplekken en activiteiten. Allemaal belangrijk. Maar de waarde ervan ligt uiteindelijk in wat er tussen mensen kan groeien. In de vriend die je verwacht. In de plek waar jouw afwezigheid opvalt.

Op Verruim de horizon klinkt vaker het pleidooi om niet iedere menselijke behoefte onmiddellijk te vertalen in een traject. Nabijheid laat zich niet voorschrijven. Zij ontstaat waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en de ruimte krijgen om een relatie op te bouwen.

Downtown laat ook de kwetsbaarheid daarvan zien. Een hechte kring kan uiteenvallen. Angst kan mensen voorzichtig maken. Verdriet kan hen het zwijgen opleggen. Soms raken mensen elkaar kwijt zonder dat iemand werkelijk heeft besloten om weg te gaan.

Niet namens een ander spreken

Over aids schrijven vraagt zorgvuldigheid. Het was niet alleen een ziekte die levens bedreigde. Voor veel homoseksuele mannen speelde de crisis zich af tegen een achtergrond waarin hun levens en liefdes niet vanzelfsprekend werden aanvaard. Regisseur Michiel van Erp vertelt hoe diep die tijd in zijn eigen leven ingreep, en over mensen die nog altijd met het verlies van vrienden leven.

Daarom zou het te gemakkelijk zijn om Downtown alleen te gebruiken als les over eenzaamheid of als illustratie bij sociaal beleid. Eerst is dit het verhaal van deze mannen. Van hun vriendschap. Van een vrijheid die zij vonden, en van wat er gebeurde toen die vrijheid onder druk kwam te staan.

Misschien begint aandacht precies daar: niet met de vraag welk algemeen thema een ander ons kan leren, maar met de bereidheid om te luisteren naar wat hem is overkomen.

Aan tafel

Ronnie organiseert een diner. We weten daarmee nog niet of de drie vrienden elkaar zullen begrijpen. Een uitnodiging herstelt geen verloren jaren. Een gesprek neemt het gemis niet weg.

Toch is die uitnodiging niet gering.

Iemand moet de eerste stap zetten. Een stoel vrijmaken. De stilte verdragen die kan vallen voordat iemand durft te spreken. Misschien zelfs aanvaarden dat de ander geen antwoord heeft.

We kunnen een vriendschap niet terugbrengen naar de tijd voordat zij brak. We kunnen wel opnieuw beginnen met aandacht geven. Niet om het verleden dicht te praten, maar om te horen wat er in al die jaren is gebeurd.

De muziek van Downtown is allang verstomd. Ronnie, Lennart en Bas zijn ouder geworden. Wat ooit vanzelf sprak, is dat niet meer. En toch zitten zij weer bij elkaar.

Soms begint daar iets waardevols: niet wanneer alles is opgelost, maar wanneer niemand van tafel opstaat.