Over eenzaamheid, openbare ruimte en de vrijheid om samen alleen te zijn

Een vrouw zit alleen op een stoel aan de rand van het plein. Ze kijkt naar kinderen die spelen, ziet iemand met een boodschappentas voorbijlopen en herkent de man die bijna elke ochtend zijn hond uitlaat. Niemand spreekt haar aan. Toch is ze niet afgesneden van de wereld.

Die gedachte bleef bij mij hangen na het lezen van het artikel van Jesse Kiel in Stadszaken: ‘Ook vluchtig contact en “samen alleen zijn” telt in de openbare ruimte’. Daarin komen onderzoek van Fontys naar ruimte en eenzaamheid en onderzoek van het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs naar publieke familiariteit samen. Hun boodschap is even eenvoudig als ongemakkelijk voor beleid dat graag iets organiseert: niet elk betekenisvol contact hoeft een gesprek te worden. Soms is het genoeg om anderen te zien, te herkennen en in hun nabijheid te kunnen zijn.

Dat is meer dan een inzicht voor ontwerpers van pleinen. Het raakt aan de vraag hoe wij een mensgerichte samenleving vormgeven.

Niet iedereen zoekt een gesprek

Als we over eenzaamheid spreken, denken we al snel aan ontmoeting. We organiseren een activiteit, maken een ontmoetingsplek of nodigen iemand uit om aan te schuiven. Dat kan waardevol zijn. Maar het veronderstelt ook iets: dat iemand contact wil, en liefst op de manier die wij hebben bedacht.

Fontys laat zien dat die behoefte niet voor iedereen, en niet op ieder moment, hetzelfde is. Iemand kan verlangen naar verbondenheid, maar ook naar afleiding, rust of ruimte om na te denken. Alleen zijn hoeft niet te betekenen dat je alleen gelaten wilt worden. En onder de mensen zijn hoeft niet te betekenen dat je met hen in gesprek wilt.

Misschien wil je vandaag wel naar buiten, maar geen vragen beantwoorden. Misschien wil je mensen om je heen, zonder te hoeven uitleggen hoe het met je gaat.

Een openbare ruimte die daar plaats voor biedt, neemt mensen serieus.

De waarde van een bekend gezicht

Het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs gebruikt hiervoor het begrip publieke familiariteit. Het klinkt technisch, maar het gaat over iets alledaags: de vertrouwdheid die ontstaat wanneer je in je buurt geregeld dezelfde mensen tegenkomt. Je kent hun namen niet. Je hebt misschien nooit een gesprek gevoerd. Toch zijn ze niet volkomen vreemden meer.

We zijn geneigd zulke vluchtige momenten over het hoofd te zien. Ze verschijnen niet als ‘contact’ in een verslag. Er komt geen activiteit, verwijzing of beschikking aan te pas. Maar voor wie zich weinig thuis voelt in een buurt, kan het verschil tussen uitsluitend onbekende gezichten en af en toe iemand herkennen groot zijn.

Juist daar ligt een opgave voor de openbare ruimte. Niet alleen plekken maken waar mensen elkaar moeten ontmoeten, maar ook plekken waar het gewone leven zichtbaar is: een zitplaats langs een route, zicht op spelende kinderen, een stukje groen waar je kunt blijven zonder iets te kopen. Niet iedere plek hoeft hetzelfde te bieden. Mensen verschillen, buurten verschillen en zelfs wat iemand op maandag prettig vindt, kan op vrijdag te druk voelen.

Van markt naar mens, ook buiten de zorg

In de beweging van markt naar mens stellen we steeds opnieuw de vraag wat er gebeurt als we niet het systeem, het product of de organisatie als vertrekpunt nemen, maar het leven van mensen en de relaties waarin dat leven zich afspeelt.

Dit onderzoek voegt daar iets wezenlijks aan toe. Het sociale leven begint niet pas wanneer iemand deelneemt aan een voorziening. Het bestaat ook in het gewone gebruik van een straat, park of plein. En een relatie hoeft niet altijd hecht te zijn om betekenis te hebben.

Dat vraagt om een andere reflex van gemeenten. Niet elke sociale vraag laat zich beantwoorden met een programma. Niet elk moment van afzondering vraagt om een interventie. Soms begint publieke verantwoordelijkheid met iets veel bescheideners: zorgen dat iemand ergens mag zitten, kan kijken, kan blijven en weer kan gaan. Zonder deelnameplicht. Zonder consumptieplicht. Zonder de verwachting dat nabijheid onmiddellijk iets moet opleveren.

Dat is niet minder ambitieus dan een ontmoetingsprogramma. Het vraagt om samenwerking tussen het fysieke en het sociale domein, én om aandacht voor de mensen die een plek daadwerkelijk gebruiken. Want een bankje op een te druk plein kan voor de een prettig zijn en voor de ander juist niet. Goed ontwerp begint daarom met luisteren, kijken en uitproberen — niet met de aanname dat één inrichting voor iedereen werkt.

Ruimte is geen wondermiddel

We moeten van deze inzichten ook geen nieuwe belofte maken die de openbare ruimte niet kan waarmaken. Een bankje geneest geen eenzaamheid. Een park vervangt geen vriend, betrokken buur of toegankelijke hulp. Het zou wrang zijn als we na jaren van productdenken nu ook het plein als ‘interventie’ gingen verkopen.

Maar dat is geen reden om de betekenis van die ruimte te onderschatten. Een mensgericht beleid vraagt niet alleen: welke hulp is beschikbaar als iemand vastloopt? Het vraagt ook: hoe richten we het dagelijks leven zo in dat mensen er kunnen zijn, op verschillende manieren, in verschillende stemmingen, met meer of minder behoefte aan contact?

In Van zorgfabriek naar stadsontwerp schreef ik eerder dat de wijk niet slechts het decor van sociaal beleid is. Fontys en het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs helpen om die gedachte verder te brengen. De wijk is niet alleen een plek om verbinding te organiseren. Ze moet ook ruimte laten voor nabijheid zonder aanspraak.

De vrouw op het plein hoeft niet aangesproken te worden om erbij te horen.

Misschien is dat wel een goede vraag aan onszelf, als we een straat, plein, buurt of sociale basis opnieuw vormgeven: is hier ook plek voor iemand die vandaag niets wil, behalve even onder de mensen zijn?