Over zorgfraude, gemeentelijk vakmanschap en het verschil tussen zicht en schijnzekerheid
Wie publiek geld voor ondersteuning ontvangt en vervolgens bewust geen ondersteuning levert, moet stevig worden aangepakt. Daarover hoeft geen misverstand te bestaan. Maar wie fraude werkelijk wil bestrijden, moet meer organiseren dan verontwaardiging, aanvullende formulieren en strengere contractvoorwaarden. Die moet weten wat er achter de declaraties gebeurt.
Het ‘Fenomeenonderzoek zorgfraude Hoogeveen’, uitgevoerd in opdracht van de Hoogeveense Rekenkamer, maakt dat duidelijk. De onderzoekers vinden geen aanwijzingen voor een grootschalig of structureel ontwrichtend fraudeprobleem binnen de lokale Wmo. Tegelijkertijd constateren zij dat het zicht op de dagelijkse zorgpraktijk beperkt is. Wat bekend is, komt vooral uit registraties, meldingen en eerder onderzochte casussen. Wat niet wordt herkend of niet wordt gemeld, kan buiten beeld blijven.
Die combinatie verdient aandacht. Niet omdat achter ieder ontbrekend signaal een fraudeur schuilgaat. Wel omdat weinig fraude vinden iets anders is dan voldoende weten dat het goed gaat.
De vraag is daarom niet alleen hoeveel fraude er wordt ontdekt. De vraag is ook hoe goed de gemeente kijkt, naar wie zij luistert en wat zij doet met wat zij te weten komt.
Een groot bedrag is nog geen harde bevinding
Het rapport noemt een potentieel fraudebedrag van ongeveer € 1,8 miljoen per jaar voor Wmo-begeleiding en huishoudelijke hulp in Hoogeveen. Dat bedrag is niet gebaseerd op lokaal vastgestelde fraude. Het ontstaat door een landelijke, in een interview genoemde OM-schatting van 10 procent van de zorguitgaven toe te passen op de lokale uitgaven aan deze voorzieningen.
Daarmee is een mogelijke omvang rekenkundig voorstelbaar gemaakt. Maar niet lokaal aangetoond.
Het onderzoek onderbouwt niet dat dit landelijke percentage representatief is voor de Hoogeveense Wmo. Een schatting over alle zorg laat zich niet zonder nadere onderbouwing vertalen naar specifieke voorzieningen in één gemeente.
Dat onderscheid is geen academische fijnzinnigheid. Een bedrag kan in het publieke debat al snel een eigen leven gaan leiden. Wat begint als een indicatieve berekening, eindigt dan als de mededeling dat er jaarlijks zoveel geld wordt gestolen.
Goede fraudebestrijding heeft geen opgeblazen zekerheid nodig. Zij vraagt juist om discipline: benoemen wat is vastgesteld, onderscheiden wat wordt vermoed en erkennen wat nog onbekend is.
Onzekerheid is geen reden om achterover te leunen. Maar ook geen vrijbrief om iedereen verdacht te maken.
Niet iedere fout is fraude
Het rapport begint met een helder onderscheid. Fraude veronderstelt opzet: doelbewust in strijd met de regels handelen om financieel voordeel te behalen. Dat is iets anders dan een administratieve vergissing, onzorgvuldigheid of onvoldoende deskundigheid.
In de verdere uitwerking blijkt hoe belangrijk het is dat onderscheid consequent vast te houden. Zo wordt een terugvordering van ruim 20.000 euro opgenomen in het overzicht van onterecht uitgegeven geld, terwijl de toelichting vermeldt dat volgens de gemeente geen sprake was van fraude, maar van fouten en ‘onbewust onbekwaam’ handelen.
Terugvorderen kan dus terecht zijn zonder dat fraude is bewezen. En onvoldoende kwaliteit kan ernstig zijn zonder dat daarmee automatisch opzettelijke misleiding vaststaat.
Dat vraagt om verschillende reacties. Een fout moet worden hersteld. Onvoldoende kwaliteit vraagt verbetering en controle op het resultaat. Onveiligheid vraagt bescherming. Bewuste fraude vraagt stevige handhaving en, waar aangewezen, strafrechtelijk onderzoek.
Wie alles fraude noemt, verliest het onderscheidingsvermogen dat nodig is om rechtvaardig op te treden. Wie alles een vergissing noemt, laat kwaadwillenden ontsnappen.
Zorgvuldigheid is daarom niet het zachte alternatief voor daadkracht. Zij is de voorwaarde voor de juiste daadkracht.
Cijfers vertellen ook hoe een gemeente kijkt
Ook de aantallen meldingen vragen om context. Het rapport beschrijft dat de registratie vanaf 2023 veranderde. Signalen werden vaker eerst door andere afdelingen opgepakt en interne controles werden anders vastgelegd. Daardoor zijn de aantallen over de jaren niet rechtstreeks vergelijkbaar.
Een daling van geregistreerde meldingen hoeft dus geen daling van misstanden te betekenen. Zij kan ook voortkomen uit een andere werkwijze.
Het omgekeerde geldt eveneens. Meer meldingen kunnen betekenen dat er meer misgaat, maar ook dat signalen beter worden herkend en gemakkelijker hun weg vinden naar de juiste mensen.
Een bestuurlijk overzicht met stijgende of dalende aantallen is daarom pas betekenisvol als duidelijk is wat er wordt geteld, hoe de registratie werkt en wat met signalen gebeurt.
Dat maakt tellen niet overbodig. Het maakt duiden noodzakelijk.
De gemeenteraad zou dan ook niet alleen moeten vragen hoeveel meldingen zijn ontvangen. Minstens zo belangrijk zijn de vragen hoeveel signalen zijn beoordeeld, welke ondersteuning inwoners vervolgens kregen en of vastgestelde tekortkomingen daadwerkelijk zijn opgelost.
Achter een declaratie zit iemand die ondersteuning nodig heeft
Het meest indringende deel van het Hoogeveense rapport bestaat niet uit percentages, maar uit de beschreven casussen.
Een daarvan betreft een inwoner voor wie via een persoonsgebonden budget dagbesteding en begeleiding werden gedeclareerd, terwijl volgens de casus al langere tijd geen zorg meer werd geleverd. De inwoner verklaarde onder druk te zijn gezet om declaraties te blijven indienen. Daarbij zou zijn gedreigd met terugvorderingen, verlies van zijn uitkering en detentie. De zorgverlener erkende uiteindelijk al geruime tijd geen zorg te leveren en de constructie te gebruiken om schulden af te lossen.
Hier krijgt zorgfraude haar menselijke betekenis.
Het gaat niet uitsluitend om geld dat op de verkeerde rekening terechtkomt. Het gaat om iemand die ondersteuning mist en tegelijkertijd bang wordt gemaakt door degene van wie hij afhankelijk is.
Daarom moet de eerste vraag bij een vermoeden van fraude niet alleen zijn hoe betalingen kunnen worden onderzocht. Zij moet ook zijn: is deze inwoner veilig, krijgt hij de noodzakelijke hulp en kan hij vrijuit vertellen wat er gebeurt?
Een fraudeaanpak die wel de geldstroom stopt, maar niet de ondersteuning veiligstelt, is onvolledig.
De inwoner mag niet opnieuw de rekening krijgen wanneer de overheid ingrijpt.
Wie hoort de mensen die niet melden?
Het onderzoek steunt op documenten, registraties en zestien interviews met in totaal 27 respondenten. In het respondentenoverzicht staan gemeentelijke medewerkers, politie, RIEC, onderwijs, jongerenwerk en zorgaanbieders. Cliënten en onafhankelijke cliëntvertegenwoordigers worden niet als afzonderlijke respondentgroep genoemd.
Dat maakt de bevindingen niet waardeloos. Het begrenst wel het perspectief. Zeker omdat afhankelijkheid en terughoudendheid om te melden juist als belangrijke problemen naar voren komen.
Wie wil begrijpen waarom inwoners zwijgen, kan niet uitsluitend spreken met de organisaties om hen heen.
Daarvoor zijn onafhankelijke gesprekken nodig, zonder de aanbieder erbij. Met iemand die begrijpelijk uitlegt wat er met informatie gebeurt en die niet alleen vraagt of iemand tevreden is, maar ook wat er feitelijk wordt geleverd.
Komt de begeleiding op de afgesproken momenten? Kan iemand aangeven dat iets niet goed gaat? Weet de inwoner bij wie hij terechtkan? En wat vreest hij te verliezen wanneer hij klaagt?
Een meldpunt kan daarbij helpen. Maar een meldpunt is nog geen veilige meldcultuur. Die ontstaat pas wanneer mensen erop kunnen vertrouwen dat spreken niet leidt tot verlies van noodzakelijke ondersteuning.
Vertrouwen is iets anders dan op afstand blijven
De onderzoekers komen uiteindelijk tot een veelzeggende aanbeveling. De belangrijkste uitdaging ligt volgens hen niet primair in meer repressie, maar in beter zicht op de zorgpraktijk: meer aanwezigheid bij aanbieders, vaker contact met medewerkers en cliënten en sterker ‘relationeel toezicht’.
Dat raakt de kern.
Vertrouwen en toezicht worden te gemakkelijk als tegenpolen voorgesteld. Alsof ruimte geven betekent dat de overheid op afstand moet blijven, en toezicht houden pas begint wanneer de relatie is mislukt.
Maar vertrouwen zonder kennis kan ook onverschilligheid worden. Een keurige contractrelatie zegt nog niet wat iemand op een dinsdagmiddag aan begeleiding ontvangt.
Een aanbieder kennen vraagt meer dan beschikken over een KvK-nummer, een kwaliteitscertificaat en een ondertekende overeenkomst. Het vraagt inzicht in de werkwijze, de personele bezetting, de leiding en de manier waarop met klachten wordt omgegaan.
Het rapport beschrijft dat een geïnterviewde aanbieder de toelatingseisen strenger ervaart, maar de opvolging mild. Gevraagde certificaten zouden volgens deze respondent niet altijd actief worden nagecontroleerd. Dat is een waarneming uit een interview, geen volledige beoordeling van het gemeentelijk toezicht. Maar het is wel een relevant signaal.
Als bestaande afspraken onvoldoende worden opgevolgd, is een nieuwe afspraak niet vanzelf de oplossing.
Nabijheid moet onafhankelijk blijven
Relationeel toezicht verdient overigens geen romantisering. Veel contact is niet automatisch goed toezicht. Wie een aanbieder goed kent, moet ook lastige vragen durven stellen. En wie prettig samenwerkt, moet bereid blijven om consequenties te verbinden aan ernstige tekortkomingen.
Nabijheid zonder onafhankelijkheid kan tot vergoelijking leiden. Onafhankelijkheid zonder kennis van de praktijk kan tot verkeerde conclusies leiden.
Goed toezicht verbindt beide.
Het gebruikt gegevens om gericht vragen te stellen en gesprekken om gegevens beter te begrijpen. Het legt bevindingen vast, maakt verbeterafspraken toetsbaar en controleert of herstel werkelijk heeft plaatsgevonden.
Het vraagt bovendien om passende deskundigheid. Een sluitende administratie bewijst niet dat de ondersteuning inhoudelijk goed is. Een vriendelijke ontvangst op een locatie bewijst niet dat de declaraties kloppen. En een hoog benut zorgbudget bewijst op zichzelf geen fraude.
Een signaal is het begin van onderzoek, niet het einde van de beoordeling.
Maak controleerbaarheid niet tot doel van ondersteuning
Een ander onderdeel van het rapport vraagt eveneens om reflectie. Het aantal pgb-cliënten daalde van 384 in 2019 naar 141 in 2024. Volgens respondenten hangt die verschuiving vooral samen met gemeentelijk beleid om het pgb-gebruik te beperken, vanwege de beperkte controlemogelijkheden. Zorg in natura wordt door hen als beter controleerbaar ervaren.
Daarmee is nog niet aangetoond dat de fraude afnam of de ondersteuning verbeterde.
Dat iets voor een gemeente overzichtelijker wordt, betekent niet automatisch dat het voor de inwoner beter wordt. De vraag moet blijven of mensen passende ondersteuning ontvangen, met de regie die bij hun situatie past.
Dit is geen pleidooi om risico’s rond pgb-beheer te negeren. Wel om het antwoord zorgvuldig te kiezen. Ondersteuning bij beheer, onafhankelijke vertegenwoordiging en gerichte controle verdienen een inhoudelijke afweging, naast de keuze voor een financieringsvorm.
De kwaliteit van ondersteuning mag niet worden afgemeten aan het gemak waarmee de overheid haar kan administreren.
Ook de gemeente moet laten zien wat zij doet
Voordat gemeenten na een kritisch rapport nieuwe informatie gaan opvragen, zouden zij eerst moeten nagaan wat er met bestaande informatie gebeurt.
Wie beoordeelt afwijkingen? Wie brengt signalen uit contractmanagement, kwaliteit en rechtmatigheid bij elkaar? Wie is verantwoordelijk voor opvolging? Wie spreekt de inwoner? En wie controleert of een verbeterafspraak meer is geworden dan een passage in een verslag?
Aanvullende uitvragen zijn verdedigbaar wanneer zij een concreet risico helpen onderzoeken. Maar dan moet ook duidelijk zijn wie de informatie gebruikt en welke actie eruit kan volgen.
Die maatstaf beschermt niet alleen aanbieders tegen nutteloze lasten. Zij dwingt de overheid ook haar eigen handelen serieus te nemen.
De gemeenteraad zou daarom niet uitsluitend moeten sturen op aantallen controles of teruggevorderde bedragen. Vraag ook naar de veiligheid van melders, de continuïteit van ondersteuning, de opvolging van signalen en het herstel van vastgestelde tekortkomingen.
Een geslaagde fraudeaanpak is niet alleen zichtbaar op een financiële rekening. Zij moet ook merkbaar zijn in het leven van mensen.
Stevig tegen fraude, zorgvuldig tegenover mensen
Het Hoogeveense onderzoek is een lokale verkenning, geen landelijke meting en geen sluitend oordeel over de gehele gemeentelijke aanpak. De onderzoekers benoemen zelf die beperkingen.
Toch stelt het rapport een vraag die verder reikt dan Hoogeveen: hoeveel weten we werkelijk van de ondersteuning waarvoor we publiek geld beschikbaar stellen?
Het antwoord mag niet bestaan uit algemene argwaan. Goede aanbieders en professionals verdienen niet dat ieder nieuw schandaal wordt vertaald in extra bewijslast voor iedereen.
Maar het antwoord mag evenmin bestaan uit geruststelling op basis van beperkt zicht.
Fraude moet stevig en consequent worden aangepakt. Inwoners moeten veilig kunnen spreken. Professionals moeten ruimte houden om hun werk goed te doen. En gemeenten moeten de kennis, deskundigheid en verantwoordelijkheid organiseren om het verschil te zien tussen een fout, een tekortkoming en doelbewuste misleiding.
Dat vraagt een overheid die niet alleen voorwaarden stelt, maar ook opvolgt. Die niet alleen declareerbare prestaties ziet, maar ook de mensen voor wie de ondersteuning bedoeld is. Die vertrouwen niet verwart met wegblijven en toezicht niet met wantrouwen.
Vertrouwen verdient meer dan een handtekening onder een contract.
Het vraagt dat je komt kijken.
