Over regionale binding, arbeidsmarktbeleid en de sociale prijs van mobiliteit

Regionaal economisch beleid heeft vaak een geruststellende gedachte in zich.

Als hier geen werk is, gaan mensen daarheen waar het wel is.  Als daar nieuwe banen ontstaan, komen werknemers vanzelf.   Als een regio groeit, volgt de rest vanzelf.

Het is de logica van de kaart: mensen als beweeglijke pionnen, arbeid als iets dat zich laat verplaatsen naar de plek waar de vacatures zich bevinden.

Maar mensen leven niet op een kaart. Mensen leven in een straat. In een dorp. In een wijk. In de nabijheid van ouders, vrienden, broers, zussen, de voetbalclub, de school waar hun kinderen zitten, de huisarts die hen kent en de buurvrouw die de sleutel heeft. Zij leven in een wereld van gewoonten, herinneringen en wederkerigheid. En juist daarom verhuizen zij minder gemakkelijk dan beleidsmakers soms veronderstellen.

Recent onderzoek van Femke Cnossen en Harm-Jan Rouwendal, besproken in Economisch Statistische Berichten, maakt dat opnieuw zichtbaar. Gemiddeld woont 55 procent van de jongeren op 28-jarige leeftijd nog in de gemeente waar zij op hun zestiende woonden. Wie vertrekt, blijft meestal ook nog dichtbij: 80 procent woont op die leeftijd nog binnen dezelfde provincie.

Dat zijn geen cijfers over stilstand. Het zijn cijfers over binding.

De vergissing van de mobiele werknemer

In de economische theorie is mobiliteit een oplossing. Als de ene regio onvoldoende werk biedt en de andere personeel zoekt, dan verplaatsen mensen zich naar de plek waar vraag is. Op papier klopt dat. In de praktijk is de werkelijkheid weerbarstiger.

Vooral praktisch opgeleide jongeren blijven relatief vaak in de eigen gemeente of regio wonen. Meer dan 60 procent van de mbo-opgeleiden woont op 28-jarige leeftijd nog in de opgroeigemeente. Onder wo-opgeleiden is dat ongeveer 30 procent.

Dat verschil wordt al snel uitgelegd als een verschil in ambitie. Alsof de één vooruit wil en de ander liever blijft hangen. Maar dat is een verkeerde, en ook nogal neerbuigende uitleg.

Wie blijft, kiest niet per se tegen ontwikkeling. Wie blijft, kan juist kiezen vóór nabijheid. Voor een netwerk dat niet in een verhuisdoos past. Voor ouders die ouder worden. Voor een plek waar je de taal spreekt, ook als die nergens officieel wordt geschreven. Voor de zekerheid dat er mensen zijn die je opvangen als het tegenzit.

De mobiliteitsbereidheid van mensen is dus niet alleen een economische variabele. Zij zegt ook iets over sociale zekerheid in de meest letterlijke betekenis van het woord: de zekerheid dat je ergens bij hoort.

Krimp is meer dan een verlies aan banen

Dat maakt de opgave voor krimpregio’s groter dan doorgaans wordt gedacht.

Wanneer hogeropgeleide jongeren vertrekken naar stedelijke regio’s met universiteiten, hogescholen en een geconcentreerde arbeidsmarkt, verliest een regio niet alleen potentiële werknemers. Zij verliest mogelijk ook toekomstige ondernemers, leraren, zorgprofessionals, bestuurders, mantelzorgers, trainers, vrijwilligers en ouders die hun kinderen daar weer zouden laten opgroeien.

Een regio kan een bedrijf kwijtraken. Maar zij kan ook langzaam een generatie kwijtraken. En dat heeft gevolgen die niet onmiddellijk in een arbeidsmarktrapport verschijnen. De sportvereniging vindt moeilijker bestuurders. De vrijwillige brandweer zoekt mensen. De school krijgt minder leerlingen. Het buurtinitiatief draait op steeds dezelfde schouders. De huisartspraktijk, de thuiszorg en het onderwijs komen onder druk. Niet omdat mensen onverschillig zijn geworden, maar omdat er eenvoudigweg minder mensen beschikbaar zijn.

Daarom is krimp niet alleen een demografisch of economisch vraagstuk. Het is een vraagstuk van maatschappelijke continuïteit.

De vraag is niet uitsluitend hoeveel inwoners een gemeente verliest. De vraag is ook: welke relaties, voorzieningen en vormen van wederkerigheid worden kwetsbaar wanneer een gemeenschap dunner wordt?

De sociale prijs van veel verhuizen

Tegelijkertijd is het goed om ook naar de andere kant van de mobiliteit te kijken.

Verhuizen is niet verkeerd. Het kan bevrijdend zijn. Jongeren moeten kunnen vertrekken voor studie, liefde, werk of een andere toekomst. Niemand zou aan een regio gebonden moeten zijn omdat er geen keuze is.

Maar een samenleving waarin veel mensen vaak en ver verhuizen, kent ook een sociale prijs.

Gemeenschappen worden niet alleen gevormd door mensen die ergens wonen. Zij worden gevormd door mensen die elkaar langdurig tegenkomen. Op het schoolplein. In de supermarkt. Bij de bushalte. In het buurthuis. Bij een vereniging. In de straat waar je niet alleen je eigen voordeur kent, maar ook weet wie achter de andere deuren woont.

Daar groeit vertrouwen. Niet als beleidsdoel, maar als bijproduct van herhaalde ontmoeting.

Wanneer woonduur korter wordt en verhuizingen toenemen, moeten zulke relaties telkens opnieuw worden opgebouwd. Dat lukt soms prachtig. Nieuwe bewoners kunnen een buurt energie geven, nieuwe initiatieven starten en bestaande patronen openbreken.

Maar het gebeurt niet vanzelf.

Zonder betaalbare woningen, toegankelijke ontmoetingsplekken, verenigingen, goed welzijnswerk en ruimte voor bewoners om elkaar te leren kennen, kan een woonwijk veranderen in een verzameling adressen. Mensen wonen er dan wel, maar zijn er nog niet werkelijk thuis. Zij kennen de voorzieningen, maar niet de gezichten. Zij hebben buren, maar geen buurt.

Anoniem wonen is niet hetzelfde als vrij wonen.

Niet trekken, maar mogelijk maken

Daar ligt de beleidsmatige correctie die nodig is.

Wie arbeidsmarktkrapte wil aanpakken, kan niet volstaan met het aantrekken van werknemers naar nieuwe regio’s. Zeker niet wanneer die werknemers daarvoor hun sociale omgeving, zorgnetwerk en vertrouwde leefwereld moeten loslaten.

De vraag moet verschuiven van: ‘hoe krijgen we mensen hierheen?’ naar: ‘wat is nodig om mensen hier een leven te laten opbouwen?’

Dat vraagt om regionaal beleid waarin economie en samenleving niet langer los van elkaar worden georganiseerd.

  • Investeer in opleidingen die aansluiten bij de regionale arbeidsmarkt.
  • Zorg voor werk op verschillende niveaus, niet alleen voor hoogopgeleiden.
  • Maak wonen voor starters en gezinnen daadwerkelijk mogelijk.
  • Houd voorzieningen nabij en bereikbaar.
  • Versterk verenigingen, buurtnetwerken, vrijwilligerswerk en informele zorg.
  • Betrek jongeren niet alleen als toekomstige werknemers, maar als toekomstige inwoners, ouders, mantelzorgers en mede-eigenaren van hun gemeenschap.

Want een regio die alleen banen ontwikkelt, ontwikkelt nog geen samenleving.

Eerst gemeenschap, dan groei

Voor het sociaal domein is dit geen zijlijn. Het raakt aan de kern.

Veel ondersteuning in het dagelijks leven begint niet bij een indicatie of een beschikking. Zij begint bij iemand die even meedenkt, een kind opvangt, een maaltijd brengt, een luisterend oor biedt of weet waar hulp te vinden is. Die sociale basis is geen zachte aanvulling op professionele zorg. Zij is een voorwaarde waaronder mensen het volhouden.

Als regionale ontwikkeling leidt tot meer vertrek, meer afstand en minder hechte verbanden, dan verschuift de druk onvermijdelijk naar formele systemen. Wat eerst door nabijheid, wederkerigheid en vertrouwdheid werd gedragen, komt dan eerder terecht bij zorg, welzijn, jeugdhulp of maatschappelijke ondersteuning.

Dat is geen pleidooi tegen mobiliteit. Het is een pleidooi tegen een beleid dat doet alsof mobiliteit geen maatschappelijke gevolgen heeft.

Mensen zijn geen arbeidsmarktinstrumenten die je naar een andere plek kunt verplaatsen zodra daar een vacature ontstaat. Zij zijn dragers van relaties. En waar zij blijven, ontstaat vaak iets dat veel moeilijker te organiseren is dan werkgelegenheid: gemeenschap.

Misschien moeten we daarom niet beginnen bij de vraag waar mensen nodig zijn. Maar bij de vraag waar mensen nodig willen zijn.