Contractmanagement in het sociaal domein

Tijdens het VNG Uitvoeringscongres in Nieuwegein mocht ik namens het Platform Sociaal Domein, in samenwerking met het Ketenbureau i-Sociaal Domein, de nieuwste handreiking over contractmanagement introduceren. Een handreiking die gemeenten en aanbieders een gezamenlijke basis biedt voor professioneel contractmanagement binnen Jeugdwet en Wmo, gebouwd op vier pijlers: organisatie, uitvoering, juridische kaders en relatiebeheer. Het fundament: heldere rollen, werkprocessen, slim datagebruik en bewuste risicosturing – altijd in dienst van kwaliteit, prestaties, rechtmatigheid, rapportages en zinvolle KPI’s.  

Van trouwen naar samen leven  

Het sluiten van een contract lijkt sterk op trouwen: er is overeenstemming over intenties, verwachtingen en doelen. Maar de echte uitdaging begint daarna: hoe houd je de relatie levend, eerlijk en in balans? Contractmanagement gaat precies over dat stuk – over “erop blijven letten”, zodat afspraken niet verworden tot een verzameling documenten, maar een levend kader vormen voor samenwerking en maatschappelijke resultaten.  

“Verliefd worden is makkelijk, samenblijven is werk.” Die zin raakt de kern: goed contractmanagement vraagt om professioneel vakmanschap én relationele volwassenheid.  

Vertrouwen als fundament van het huis  

In een gezin moet je elkaar kunnen geloven, ook als er iets misgaat. Zonder basisvertrouwen wordt iedere afspraak een controle-instrument, en verandert elke rapportage in een verdedigingslinie. Vertrouwen vraagt dat beide partners – gemeenten én aanbieders – transparant zijn over wat goed gaat én wat niet, zonder voortdurende angst voor afrekening.  

Net als ouders in een gezin hebben partners in het sociaal domein verschillende perspectieven: de één kijkt vooruit en stuurt op doelen en financiën, de ander bewaakt rust, kwaliteit en de dagelijkse praktijk. Juist dat verschil is waardevol. Lef en luisteren houden het systeem in balans: ruimte geven én grenzen stellen, sturen én volgen, verdiepen én vereenvoudigen.  

Grip houden: openheid van het huishouden  

Vertrouwen en controle vormen in het zorgcontractmanagement een spanningsveld dat goed te begrijpen is via de metafoor van een gezin dat samen grip wil houden op huishoudfinanciën, opvoeding en welzijn. In een gezin vertel je waar je geld aan uitgeeft, maar stel je ook samen grenzen. Als je twijfelt, vraag je om uitleg of leg je de bonnetjes op tafel. Controle is dan geen wantrouwen, maar een manier om samen koers te houden.  

Zo werkt het ook in contractmanagement:  

  • Partners kiezen bij contractering en in de uitvoering voor “openheid van het huishouden”: zij delen cijfers én verhalen, en zorgen dat iedereen begrijpt hoe het loopt met de zorg en de financiën.  
  • Vertrouwen is het uitgangspunt, controle het vangnet: heldere selectieprocedures, scherpe inkoopcriteria en actieve monitoring functioneren als een gezamenlijk huishoudboekje.  

Grenzen die de relatie beschermen  

Elke relatie vaart wel bij duidelijke afspraken. In een huwelijk zijn grenzen en consequenties niet bedoeld om te straffen, maar om te beschermen wat goed is. In contractmanagement is dat niet anders: afspraken geven houvast, maar mogen niet zo dichtgetimmerd zijn dat er geen ruimte meer is om samen te groeien, te leren en maatwerk te bieden.  

Dat betekent: vooraf duidelijk zijn over wat wel en niet kan, over gevolgen van fraude of niet-naleving, én over de ruimte om te herstellen. Terugvordering, uitsluiting of herstelafspraken: het zijn geen strafmaatregelen op zich, maar instrumenten om de gezamenlijke opdracht – goede, passende zorg voor inwoners – te beschermen.  

Samen opvoeden: verschillende perspectieven benutten  

In een goed functionerend gezin benut je elkaars sterke punten. De één denkt vooruit, de ander zorgt voor rust; de één is scherper op cijfers, de ander op gevoelens. In het sociaal domein is dat niet anders: gemeenten en aanbieders hebben elk hun eigen rol, expertise en verantwoordelijkheid. Contractmanagement wordt sterker als die verschillen expliciet worden erkend en benut.  

Dat vraagt om structurele gezamenlijke “huishoudvergaderingen”, waarin data, signalen uit het werkveld en verhalen van inwoners en professionals samenkomen. Een vaste regisseur helpt om het overzicht te bewaren, relaties te onderhouden en ervoor te zorgen dat afspraken nagekomen worden zonder dat het systeem “politiekerig” aanvoelt.  

Leren van wat misgaat

In elk gezin gaan dingen mis. Soms gaat er te veel geld uit, soms wordt een afspraak niet nagekomen, soms lopen verwachtingen uiteen. Het verschil wordt gemaakt door de manier waarop je daarmee omgaat: zoek je een schuldige, of zoek je naar mogelijkheden om samen te leren?  

Contractmanagement in het sociaal domein vraagt om een expliciete lerende houding:  

  • Fouten, fricties of signalen van fraude worden onderzocht, maar ook besproken: wat vertelt dit ons over het systeem, de prikkels, de informatie, de samenwerking?  
  • Controle wordt een gezamenlijk leerinstrument: het contract is niet de dreigbrief in de lade, maar het gezamenlijke leerboek waar je samen op teruggrijpt.  

Zo wordt controle een middel om vertrouwen, kwaliteit en continuïteit te versterken – als het slot op de deur dat iedereen een veilig gevoel geeft, niet als een barrière die mensen buitensluit.  

Altijd ten dienste van de inwoner

De kernvraag onder al dit vakwerk blijft: helpt dit de inwoner verder? Contractmanagement dat alleen stuurt op regels en rechtmatigheid, verliest makkelijk de bedoeling uit het oog. Contractmanagement dat alleen stuurt op vertrouwen, kan naïef worden en risico’s onderschatten. De kracht zit in het volwassen samenspel: samen grenzen stellen waar het kan, controles accepteren waar het moet – altijd ten dienste van de zorg aan de inwoner.  

Misschien is dat wel de belangrijkste uitnodiging: blijf met elkaar in gesprek, want verliefd worden is makkelijk – maar in het sociaal domein verdienen inwoners partners die bereid zijn om samen te blijven werken.

Wie meer wil weten over de nieuwe handreiking contractmanagement of ondersteuning zoekt bij de implementatie in de eigen regio, kan terecht bij de regioadviseurs van het Platform Sociaal Domein of de implementatieadviseurs van het Ketenbureau i-Sociaal Domein.