Een oproep tot reflectie

Verplichte samenwerking: voorwaarde of belemmering?

In ons werk is samenwerking en zijn samenwerkingsverbanden een onvermijdelijk onderdeel van ons werk. Of het nu gaat om wettelijke verplichtingen of afspraken tussen verschillende organisaties, we komen allemaal regelmatig in situaties terecht waarin samenwerking een voorwaarde is voor succes. Maar hoe vaak staan we stil bij de vraag of we écht samenwerken, of dat we enkel elkaars belangen proberen te vermijden?

Bij verplichte samenwerking is samenwerken vaak geen keuze, maar komen verplichting verschillende organisaties bijeen onder het mom van een gedeeld doel, terwijl de werkelijke drijfveer vaak is om de eigen belangen te bewaken. Hierdoor ontstaat een oppervlakkige samenwerking, waar spanningen onder de oppervlakte blijven en echte uitdagingen worden vermeden. Dit leidt onvermijdelijk tot stagnatie en teleurstellende resultaten.

Samenwerking vraagt bereidheid, openheid en moeilijke gesprekken

Echte samenwerking vereist dat we open staan voor elkaars perspectieven en bereid zijn om ongemakkelijke gesprekken te voeren. Te vaak zien we echter dat bijeenkomsten, die zouden moeten gaan over strategie en richting, eindigen in oeverloos overleg zonder echte conclusies. Harmonie lijkt dan belangrijker dan vooruitgang, en bijeenkomsten verworden tot dekmantels voor sociale rituelen.

Giftige harmonie: het gevaar van een conflict mijdende cultuur

Neem bijvoorbeeld een samenwerking waarin de leiding inspraak predikt, maar tegenspraak angstvallig vermijdt. Op papier lijkt de cultuur open en betrokken, maar in werkelijkheid ontstaat een sfeer van stilzwijgende consensus. In vergaderingen wordt schijnbaar ruimte gegeven voor discussie, maar zodra iemand een punt van kritiek maakt, draait de sfeer om. De leiding kan immers niet omgaan met confrontatie en weegt harmonie zwaarder dan het oplossen van strategische uitdagingen.

Dit leidt tot een cultuur waarin conflicten systematisch worden vermeden, en waar het makkelijker is om de status quo te handhaven dan om werkelijke veranderingen door te voeren. Terwijl iedereen zich naar elkaar positief opstelt, voelt men zich tegelijkertijd gefrustreerd door het gebrek aan echte voortgang en keuzes. De focus ligt op het vermijden van moeilijke gesprekken, wat uiteindelijk leidt tot een verlammende middelmatigheid.

Bijeenkomsten voor een ‘open’ gesprek over de koers verzanden in oeverloos gepraat zonder werkelijke uitkomst. Bijeenkomsten waarin iedereen snakt naar de afsluitende borrel. Want niets zegt ‘we doen het hier samen’ zo luid en duidelijk als een rondje drankjes waar men elkaar complimenteert met niets zeggen. De een knikt instemmend naar de ander, niet vanwege een gedeelde overtuiging, maar omdat het simpelweg makkelijker is om de schijn op te houden. Iedereen weet diep van binnen dat de vergaderingen geen enkel verschil maken.

De illusie van harmonie is valkuil voor innovatie en verantwoordelijkheid

Op het eerste gezicht lijkt een samenwerking waarin iedereen aardig is voor elkaar ideaal: geen conflicten en altijd harmonieuze gesprekken. Maar schijn bedriegt. Een dergelijke ‘lieve’ cultuur blijkt vaak verstikkend voor innovatie en leidt tot traag genomen beslissingen, Conflicten worden vermeden en er groeit een cultuur waarin niemand verantwoordelijk wordt gehouden voor resultaten, met alle gevolgen van dien. 

Deze cultuur gedijt vaak in omgevingen waar samenwerking een verplichting is in plaats van een gedeelde ambitie. Wanneer mensen of organisaties ‘moeten’ samenwerken, ontbreekt vaak de intrinsieke motivatie om echt tot een gezamenlijk doel te komen. Mensen leren snel dat het veiliger is om hun mond te houden dan om lastige vragen te stellen. Je hoeft niet scherp te zijn, je hoeft niet uit te blinken; je moet vooral de vrede bewaren. De organisatiecultuur voedt zich met middelmatigheid, vermijdingsgedrag en het afvlakken van scherpe randen.

Disfunctionele patronen: symptoombestrijding en polderen

De governance in deze cultuur wordt vaak gekenmerkt door een aantal disfunctionele patronen: onzichtbaar en zwak leiderschap, schijninspraak, conflictmijding, gebrek aan verantwoording en aanspreken, polderen zonder richting en symptoombestrijding.

In plaats van structurele problemen aan te pakken, worden symptomen behandeld om de schijn van controle en harmonie op te houden. Dit leidt tot oppervlakkige oplossingen die de fundamentele opgave niet verder brengen, met een neerwaartse spiraal van stagnatie en ontevredenheid als resultaat.

Echte samenwerking vraagt reflectie en moed voor frictie

Samenwerkingsverbanden zijn bedoeld om synergie te creëren en samen sterker te staan. Maar om dat te bereiken, is meer nodig dan de schijn van samenwerking. Reflecteer eens op de dynamiek binnen uw eigen verbanden: zijn we werkelijk samen op weg naar een gedeeld doel, of houden we vooral de schijn op om confrontaties te vermijden?

De weg naar groei: eerlijkheid en open dialoog

Echte groei begint bij eerlijkheid en de moed om frictie te omarmen. Laten we samen streven naar een cultuur waarin harmonie niet het doel is, maar het resultaat van gezamenlijke inspanning en open dialoog.

De realiteit is dat samenwerking soms meer draait om het voorkomen van frictie dan om het daadwerkelijk bereiken van gemeenschappelijke doelen. In plaats van een gedeelde visie na te streven, ontstaat er vaak een dynamiek waarin het behoud van harmonie belangrijker wordt dan het nemen van duidelijke beslissingen. En terwijl dat misschien comfortabel aanvoelt, rijst de vraag: doen we hiermee recht aan het potentieel van de samenwerking?

Wat voor samenwerking(sverbanden) geldt, geldt overigens net zo hard voor organisaties: alleen door eerlijkheid, openheid en het durven aangaan van lastige gesprekken kunnen we stagnatie doorbreken en werkelijk vooruitgang boeken.

Essentiële vragen voor vooruitgang

Ik wil iedereen die betrokken is bij samenwerking uitnodigen om hier eens over na te denken. Reflecteren op vragen zoals:

  1. In hoeverre streven we werkelijk een gedeeld doel na?
  2. Zijn we bereid om open en constructieve gesprekken te voeren over verschillen in belangen en perspectieven?
  3. Hoe vaak nemen we beslissingen die vooral gericht zijn op het voorkomen van conflicten, in plaats van het realiseren van vooruitgang?

Ruimte voor professionele ruzie

Het kan soms ongemakkelijk zijn om dit soort vragen te stellen, vooral in een omgeving waar de wens om elkaar te vriend te houden groot is. Maar echte samenwerking vraagt om openheid, vertrouwen en soms ook de bereidheid om ongemakkelijke waarheden te benoemen. Om het lef en de ruimte om professioneel ‘ruzie’ te maken. Want alleen door eerlijk naar onze samenwerking te kijken, kunnen we deze versterken en ervoor zorgen dat ze werkelijk de impact hebben die we voor ogen hebben.

Samen sterker door waardevolle synergie

Samen kunnen we ervoor zorgen dat samenwerking meer wordt dan een verplichting of formaliteit. Laten we streven naar samenwerkingen waarin we niet alleen werken om elkaar niet in de weg te zitten, maar waarin we elkaar versterken, uitdagen en samen iets waardevols creëren.

Over de auteur

De auteur, Peter Paul J. Doodkorte is als zelfstandig adviseur voor overheden en organisaties werkzaam binnen het sociaal domein. Hij is ook één van de (zeven) regioadviseurs die samen het landelijk werkende Regioteam Opdrachtgever-/opdrachtnemerschap Wmo en Jeugdwet vormen.

Het Regioteam ondersteunt gemeenten én aanbieders bij het werken volgens de bedoeling en opereert – vanuit en in samenwerking met het Samenwerkingsplatform Sociaal Domein – namens het Ketenbureau i-Sociaal Domein dat wordt aangestuurd door de Stuurgroep i-Social Domein. Hierin hebben naast de zorgbranches (Actiz, GGZ Nederland, Jeugdzorg Nederland, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland en Valente) ook vertegenwoordigers vanuit de gemeenten, de VNG, en VWS als stelselverantwoordelijke, zitting hebben. De regioadviseurs beschikken over een breed palet aan producten en diensten, instrumenten, opleidingen en praktijkvoorbeelden. Daarnaast hebben ze toegang tot een groot netwerk van experts, ervaringsdeskundigen en een rechtstreeks lijntje met ‘Den Haag’.