Over Klara and the Sun, verlies en de vraag wat ons werkelijk menselijk maakt

Stel je voor dat je een vriendin kunt kopen.

Iemand die beschikbaar is. Geduldig luistert. Niet wegloopt wanneer je verdriet ingewikkeld wordt. Een metgezel die geen haast heeft en steeds opnieuw probeert te begrijpen wat je bedoelt.

Het klinkt als een uitkomst.

Totdat je je afvraagt waarom we zo’n vriendin nodig hebben.

Klara and the Sun, de verfilming van Kazuo Ishiguro’s roman door Taika Waititi, begint bij een kunstmatige vriendin. Jenna Ortega speelt Klara, een Artificial Friend die een thuis zoekt en terechtkomt bij Josie, gespeeld door Mia Tharia. Josie en haar moeder, een rol van Amy Adams, dragen een groot verlies met zich mee. Tussen moeder en dochter is de vanzelfsprekendheid van contact verdwenen. Klara komt hun leven binnen met verwondering en een loyaliteit die zich niet gemakkelijk laat ontmoedigen.

Dat gegeven opent een ongemakkelijke vraag. Niet alleen of een machine op een mens kan lijken, maar ook wat er tussen mensen verloren raakt wanneer nabijheid iets wordt dat je moet aanschaffen.

Meer dan gezelschap

Er is een verschil tussen niet alleen zijn en je verbonden voelen.

Er kan iemand naast je zitten terwijl je je nergens met je verdriet naartoe weet. Je kunt omringd zijn door mensen en toch het gevoel hebben dat niemand begrijpt hoe het werkelijk met je gaat.

Bij Josie is Klara daarom niet zomaar een nieuw gezelschap in huis. Ze komt terecht in een gezin waarin verlies en een moeizame moeder-dochterrelatie doorwerken. Haar aanwezigheid brengt volgens de officiële synopsis weer iets van toenadering en vreugde.

Daarin schuilt een herkenbare gedachte: soms ontstaat er pas ruimte tussen mensen wanneer er iemand bijkomt die nog niet vastzit in hun geschiedenis.

Iemand die de oude verwijten niet kent. Die niet bij voorbaat weet hoe een gesprek zal eindigen. Die nog een vraag kan stellen waar anderen alleen een conclusie over hebben.

Klara’s onbevangenheid nodigt uit om daarover na te denken. Hoe vaak kijken we nog werkelijk naar degene tegenover ons? En hoe vaak zien we vooral wat we inmiddels over die ander zijn gaan geloven?

Verdriet laat zich niet repareren

Wie iemand ziet lijden, wil iets doen.

Een antwoord vinden. Een oplossing aandragen. De pijn verlichten. Dat verlangen is begrijpelijk en vaak liefdevol. Maar het kan ook betekenen dat we te snel voorbijgaan aan wat nog geen oplossing heeft.

Verdriet laat zich niet behandelen als een defect apparaat.

Een gezin waarin iemand wordt gemist, hoeft niet terug naar de toestand van daarvoor. Die toestand bestaat niet meer. De opgave is eerder om een manier van leven te vinden waarin ook het gemis een plaats mag hebben.

Vanuit die gedachte krijgt de komst van Klara een andere betekenis. Niet als een wondermiddel dat een beschadigd gezin weer heel maakt, maar als aanleiding om te vragen wat aanwezigheid kan betekenen wanneer herstel niet hetzelfde is als terugkeer.

Kun je bij iemand blijven zonder te verlangen dat diegene snel weer de oude wordt? Kun je ruimte geven aan een verhaal dat je al eerder hebt gehoord? Kun je iets betekenen zonder het verdriet weg te nemen?

Dat zijn geen technologische vragen. Het zijn vragen die ons raken als ouder, vriend, buur en professional.

Een moeder is meer dan haar afstandelijkheid

De beschrijving van Josies moeder is eenvoudig: hun relatie is moeizaam. Maar achter die constatering begint pas de menselijke nieuwsgierigheid.

Wat kan er schuilgaan achter afstand? Angst om opnieuw iemand te verliezen? Machteloosheid? Een poging om overeind te blijven door niet alles te voelen?

Dat zijn vragen die het verhaal oproept, geen diagnose van dit personage.

Ze zijn belangrijk omdat we gedrag zo gemakkelijk tot identiteit maken. Een ouder wordt ‘moeilijk’. Een jongere ‘onbereikbaar’. Een gezin ‘complex’. Voor je het weet, lijkt de beschrijving voldoende en verdwijnt de behoefte om verder te kijken.

Terwijl juist daar iets kan beginnen.

Niet door alles goed te praten. Wel door te erkennen dat iemand meer is dan het gedrag waarmee wij moeite hebben.

Misschien vraagt nabijheid allereerst dat we onze eerste verklaring nog even niet voor de hele waarheid houden.

Als aandacht een product wordt

Klara is niet zomaar een toevallige vriendin. Ze is een kunstmatige metgezel die voor die rol is gemaakt. Daarmee krijgt het verhaal een spanning die verder reikt dan de vraag of technologie vriendelijk of bedreigend is.

Wat gebeurt er wanneer aandacht een product wordt?

Het aantrekkelijke is duidelijk voorstelbaar: gezelschap dat beschikbaar is, zich op jou richt en niet afgeleid raakt door een eigen agenda. Voor iemand die zich alleen voelt, kan dat een verleidelijk vooruitzicht zijn.

Maar juist die belofte verdient vragen.

Is een vriendin nog een vriendin wanneer ze er uitsluitend voor jou moet zijn? Wat betekent wederkerigheid als de ander geen eigen aanspraak mag maken op de relatie? En wat zegt het over onze verwachtingen wanneer we een metgezel wensen die ons nooit teleurstelt?

Menselijke relaties zijn niet voortdurend aangenaam. De ander spreekt tegen, heeft andere behoeften, begrijpt je soms verkeerd. Verbondenheid vraagt niet alleen dat iemand jou ziet, maar ook dat jij ruimte maakt voor iemand die niet om jou draait.

Misschien ligt daar een wezenlijk verschil tussen perfecte beschikbaarheid en samen leven.

De vraag voor het sociaal domein

Voor wie werkt in zorg, welzijn, onderwijs of gemeentelijke dienstverlening, biedt dit verhaal een interessante spiegel.

Niet omdat Klara een voorbeeldprofessional zou zijn. En ook niet omdat een film ons een kant-en-klaar antwoord op ingewikkelde ondersteuningsvragen kan geven.

Wel omdat haar komst een onderscheid zichtbaar maakt dat in beleid gemakkelijk vervaagt: het verschil tussen een voorziening hebben en je gedragen weten.

Als we ondersteuning beoordelen, zouden we daarom niet alleen moeten vragen of iets geleverd is. Ook de betekenis ervan verdient aandacht.

Voelt iemand zich vrij om te vertellen wat er werkelijk speelt? Is er ruimte voor aarzeling? Mag een gesprek iets anders opleveren dan vooraf was bedacht? Kan iemand terugkomen op een antwoord dat gisteren nog overtuigend klonk?

Dat zijn geen argumenten tegen deskundigheid, afspraken of verantwoording. Het zijn vragen naar wat die afspraken mogelijk moeten maken.

De menselijke maat begint niet bij het afschaffen van structuur. Ze begint bij het besef dat structuur een relatie kan ondersteunen, maar niet kan vervangen.

Technologie mag helpen. Maar waartoe?

Een kunstmatige vriendin maakt het verleidelijk om voor of tegen technologie te kiezen.

Dat is misschien niet de interessantste keuze.

Een vruchtbaardere vraag is waartoe we technologie willen inzetten. Om mensen meer ruimte voor elkaar te geven? Of om te kunnen volstaan met minder menselijke aanwezigheid?

Daar ligt voor mij de maatschappelijke betekenis van Klara and the Sun.

Niet in de eenvoudige boodschap dat een machine nooit iets zou mogen betekenen. Wel in de uitnodiging om zorgvuldig te blijven kijken naar wat we haar laten overnemen — en waarom.

Wanneer we eenzaamheid beantwoorden met een product, moeten we ook durven vragen welke relaties ontbreken. Wanneer we verlichting organiseren, mogen we niet vergeten te vragen wie er naast iemand blijft staan.

Anders bestaat het gevaar dat we een antwoord verbeteren zonder de oorspronkelijke vraag nog te horen.

Wie hoeft zich niet nuttig te maken?

Klara’s onwrikbare loyaliteit is een belangrijk onderdeel van de officiële beschrijving van het verhaal. Het is een ontroerend uitgangspunt, maar ook een ongemakkelijk ideaal wanneer we het op menselijke relaties leggen.

Moet je altijd geduldig zijn om geliefd te blijven? Moet je vreugde brengen om welkom te zijn? Moet je iets oplossen om je plaats te verdienen?

Voor mensen zou het antwoord nee moeten zijn. Ook wie niets kan teruggeven, hoort erbij. Ook wie verdrietig, boos of vermoeiend is. Ook wie niet vooruitgaat op het tempo waarop anderen hadden gehoopt.

Misschien raakt het verhaal van een gemaakte vriendin juist daarom aan iets fundamenteels: de wens om niet voortdurend van betekenis te hoeven zijn om zelf betekenis te hebben.

Een samenleving wordt niet alleen menselijk door wat zij voor mensen organiseert. Ook door de ruimte die zij laat aan wie even nergens aan kan voldoen.

Een vriendin kun je in de wereld van Klara kopen.

Een samenleving waarin je niet eerst nuttig hoeft te zijn om erbij te horen, moeten we met elkaar blijven maken.

Film bij dit essay

Klara and the Sun — regie Taika Waititi; scenario Taika Waititi en Dahvi Waller, naar de roman van Kazuo Ishiguro. Met Jenna Ortega, Mia Tharia en Amy Adams. Speelduur: 116 minuten. Vanaf 29 oktober 2026 in de Nederlandse bioscoop. Dit essay bespreekt de thematiek op basis van de synopsis en gepubliceerde filminformatie en verklapt geen afloop.