Wanneer is een zorgzame gemeenschap werkelijk zorgzaam?

Er is iets aan het verhaal van Herman dat blijft hangen.

Herman woonde al in De Mulder, een klassiek verpleeghuis in Venray, voordat de locatie werd omgevormd tot een gemengde woonvorm. Hij werd verzorgd, kreeg zijn maaltijden en had weinig op met gezamenlijke activiteiten. Een beetje knorrig, zo wordt verteld. Na de verbouwing veranderde er iets. Herman doet boodschappen, kookt af en toe, speelt kaarten en heeft zichtbaar meer contact met anderen.

Het is een klein verhaal, maar het raakt aan een grote vraag: wat gebeurt er wanneer we iemand niet allereerst bekijken als drager van een indicatie, als ontvanger van zorg of als kostenpost binnen een financieringsstelsel, maar als mens? Als bewoner. Als buur. Als iemand met eigen gewoonten, voorkeuren, mogelijkheden en soms ook een uitgesproken karakter.

Marcel Canoy gebruikte in zijn column in Sociale Vraagstukken het beeld van de wonderbaarlijke vermenigvuldiging van broden en vissen. Niet als religieuze waarheid, maar als metafoor voor wat delen, vertrouwen en gemeenschap kunnen opleveren. Als zorgverzekeraar, gemeente, woningcorporatie, zorgaanbieder, welzijnsorganisatie en bewoners niet langer ieder hun eigen belang, budget en domein bewaken, ontstaat er volgens hem meer ruimte. Meer kwaliteit van leven. Meer betekenis in het werk. Misschien zelfs meer tijd.

Dat is een hoopvol verhaal. En het verdient het om serieus genomen te worden. Maar hoop alleen is geen beleid. En een wonder is nog geen waarborg.

Van zorgproduct naar dagelijks leven

We hebben zorg en ondersteuning in Nederland lange tijd georganiseerd alsof mensen vooral uit afzonderlijke problemen bestaan. De ene voorziening voor wonen. De andere voor begeleiding. Een regeling voor huishoudelijke ondersteuning. Een indicatie voor langdurige zorg. Een financier voor medische zorg. Een loket voor welzijn. Een professional voor de ene vraag en een andere voor de volgende.

Daarachter zit een systeemlogica die begrijpelijk is, maar steeds minder past bij het dagelijks leven van mensen. Want mensen leven niet in wetten. Zij wonen in buurten, hebben buren, familie, vrienden, herinneringen, routines, verdriet, humor, verlangens en soms een grote behoefte om er gewoon nog toe te doen.

Wie ouder wordt, een beperking krijgt, psychische kwetsbaarheid ervaart of langdurig zorg nodig heeft, wil niet per definitie terechtkomen in een bestaan dat volledig wordt bepaald door zorgmomenten, roosters en professionele handelingen. Natuurlijk is goede zorg nodig. Vaak zelfs intensieve zorg. Maar zorg is niet hetzelfde als leven.

Daar ligt de kracht van gemengde woonvormen en zorgzame gemeenschappen. Niet omdat zij professionele zorg overbodig zouden maken, maar omdat zij ruimte kunnen teruggeven aan wat in veel zorgarrangementen naar de achtergrond is verdwenen: het gewone leven.

Samen eten. Iemand tegenkomen in de gang. Een kop koffie drinken. Iets voor een ander kunnen betekenen. De deur uit kunnen zonder dat dit een activiteit uit een zorgplan hoeft te zijn. Niet alleen worden geholpen, maar ook ergens bij horen.

Dat is geen luxe. Dat is een voorwaarde voor menswaardigheid.

De beweging van markt naar mens

De beweging van markt naar mens gaat niet alleen over aanbestedingen, tarieven of de vraag of zorgorganisaties met elkaar concurreren. Die beweging gaat over een veel fundamentelere kwestie: welk mensbeeld zit verstopt in ons stelsel?

In een marktgerichte en sterk verkokerde organisatie van zorg en ondersteuning dreigt de mens uiteen te vallen in afgebakende onderdelen. De cliënt heeft een zorgvraag. De zorgvraag hoort bij een product. Het product heeft een tarief. Het tarief hoort bij een wet. De wet kent een uitvoerder. En de uitvoerder moet verantwoorden wat er precies geleverd is.

Voor je het weet, is de werkelijkheid van een mens veranderd in een optelsom van prestaties.

Een mensgerichte benadering begint ergens anders. Niet bij de vraag welk product iemand nodig heeft, maar bij de vraag: hoe ziet iemands leven eruit? Wat maakt dat leven dragelijk, betekenisvol en verbonden? Wie zijn belangrijk? Waar woont iemand? Welke rollen wil iemand behouden? Wat kan iemand zelf, met anderen, met een netwerk én met professionele steun?

Dat klinkt misschien vanzelfsprekend. Maar het is allesbehalve vanzelfsprekend wanneer systemen vooral zijn ingericht op afbakening, toegang, verantwoording en kostenbeheersing.

De Mulder in Venray laat zien wat er kan gebeuren als het vertrekpunt verschuift. Niet de zorgorganisatie bepaalt uitsluitend het ritme. Niet de indicatie vormt de identiteit. Bewoners met en zonder zorgvraag leven naast elkaar. Zorg, welzijn, ontmoeting, wonen en dagelijkse bezigheden raken met elkaar verweven.

Dan kan iemand als Herman opnieuw zichtbaar worden. Niet omdat hij ineens geen zorg meer nodig heeft, maar omdat hij meer is dan zijn zorgbehoefte.

Geen romantiek over gemeenschap

Juist daarom is voorzichtigheid nodig.

De zorgzame gemeenschap is een aantrekkelijk begrip. Het roept beelden op van nabijheid, behulpzaamheid, buren die naar elkaar omzien en professionals die niet voortdurend van adres naar adres hoeven te haasten. Wie kan daartegen zijn?

Maar gemeenschap kan ook te gemakkelijk een beleidswoord worden. Een vriendelijk klinkend alternatief voor minder professionele inzet, meer druk op mantelzorgers en de stille verwachting dat bewoners, familieleden en vrijwilligers zullen opvangen wat het stelsel niet meer organiseert.

Dan verandert de zorgzame gemeenschap ongemerkt in een goedkope gemeenschap.

Dat moeten we niet willen.

Niet iedereen kan boodschappen doen, koken of deelnemen aan een kaartmiddag. Niet iedere bewoner heeft een netwerk. Niet iedere familie kan zorg verlenen. Niet iedere buurt is hecht, veilig of sociaal draagkrachtig. En niet iedereen die ondersteuning nodig heeft, kan iets terugdoen wat voor anderen direct zichtbaar of meetbaar is.

De bewoner met gevorderde dementie, met een ernstige lichamelijke beperking, met complexe psychiatrische problematiek of met intensieve verpleegkundige zorg hoort net zozeer thuis in het verhaal van de zorgzame gemeenschap als de actieve bewoner die weer opbloeit.

Misschien wel juist daar ligt de echte toets.

Een gemeenschap is niet zorgzaam omdat iedereen actief meedoet. Zij is zorgzaam wanneer ook degene die weinig kan bijdragen, niet kan deelnemen of nauwelijks woorden heeft voor wat hij nodig heeft, erbij hoort. Wanneer afhankelijkheid niet wordt gezien als falen. Wanneer professionele nabijheid beschikbaar blijft. Wanneer hulp geen gunst is, maar een gedeelde verantwoordelijkheid.

Minder personeel is niet vanzelf winst

Canoy beschrijft dat er in De Mulder minder verplegend personeel nodig is, terwijl medewerkers meer tijd en meer plezier in hun werk ervaren. Dat kan een belangrijke opbrengst zijn. Zeker wanneer zorgprofessionals minder opgesloten zitten in taakdenken, minutenzorg en routinematige haast.

Wie in de wijkzorg of intramurale zorg heeft gewerkt of er van dichtbij mee te maken heeft, kent het beeld. De professional die na tien minuten alweer naar de volgende cliënt moet. Het gesprek dat niet gevoerd wordt. De vraag achter de vraag die niet aan bod komt. De mens die wordt geholpen, maar niet werkelijk wordt gezien.

Als een andere woon- en leefvorm die versnippering doorbreekt, is dat winst. Voor bewoners én voor medewerkers.

Maar we moeten wel precies blijven kijken naar wat er gebeurt.

Minder verplegend personeel kan betekenen dat bewoners elkaar vinden, dat gewone activiteiten weer gewone activiteiten zijn geworden en dat professionals meer ruimte krijgen voor wat werkelijk deskundigheid vraagt. Dat is positief.

Het kan echter ook betekenen dat taken verschuiven. Naar bewoners. Naar familie. Naar vrijwilligers. Naar medewerkers met een andere functie. Of naar mensen die zich niet altijd vrij voelen om nee te zeggen.

Daarom is de vraag niet alleen hoeveel formatie er nodig is. De vraag is ook: wie doet het werk? Onder welke voorwaarden? Met welke deskundigheid? Op basis van welke vrijwilligheid? En wat gebeurt er als bewoners zwaardere zorg nodig krijgen of een informeel netwerk wegvalt?

Een zorgzame gemeenschap mag nooit worden beoordeeld op de vraag hoeveel zorg zij bespaart. De betere vraag is: leidt zij tot een beter leven, tot betere zorg en tot een rechtvaardiger verdeling van verantwoordelijkheid?

Niet meer potjes, maar één verantwoordelijkheid

De grootste hobbel is misschien niet de bereidheid om samen te werken. Die bereidheid groeit. Gemeenten, woningcorporaties, zorgorganisaties, zorgverzekeraars, welzijnspartijen en bewonersinitiatieven weten inmiddels dat de afzonderlijke logica’s van wonen, zorg en ondersteuning niet goed aansluiten op het leven van mensen.

De echte hobbel zit in de manier waarop we collectieve verantwoordelijkheid hebben opgeknipt.

Wmo, Zvw, Wlz, wonen, welzijn en preventie kennen ieder hun eigen taal, toegang, budgetten, verantwoordingssystemen en financiers. Iedereen kan met goede bedoelingen aan tafel zitten, maar ondertussen blijft de vraag hangen wie betaalt voor wat zich tussen de domeinen afspeelt.

Voor ontmoeting bijvoorbeeld. Voor een huismeester die ook sociale ogen en oren heeft. Voor een gezamenlijke huiskamer. Voor het versterken van onderlinge relaties. Voor iemand die niet alleen de weg naar zorg kent, maar ook de weg naar een betekenisvolle plek in de buurt.

Dat zijn vaak geen grote bedragen. Maar juist omdat zij niet netjes binnen één wettelijke aanspraak vallen, zijn ze bestuurlijk moeilijk vast te houden. Dan ontstaan tijdelijke projecten, incidentele subsidies, pilots en innovatieve potjes. En zodra de subsidie afloopt, begint het zoeken opnieuw.

Dat is geen gebrek aan creativiteit. Het is een gevolg van een stelsel dat structurele publieke waarde steeds opnieuw als tijdelijk experiment behandelt.

We moeten daarom ophouden met de vraag of er ergens nog een potje beschikbaar is. De vraag moet worden: welke publieke verantwoordelijkheid willen we duurzaam gezamenlijk dragen?

Als een woonvorm aantoonbaar bijdraagt aan kwaliteit van leven, minder eenzaamheid, betere samenwerking, zinvol werk en mogelijk minder of uitgestelde zwaardere zorg, dan hoort daar een stabiele basis onder. Niet als beloning voor een mooi experiment, maar als normale manier van organiseren.

Van wonder naar waarborg

Zorgzame gemeenschappen bieden geen magische oplossing voor vergrijzing, personeelstekorten, stijgende zorgvraag en financiële druk. Wie dat belooft, maakt van gemeenschap een nieuw wondermiddel en van bewoners een instrument van beleid.

Maar zij kunnen wel laten zien dat het anders kan.

Anders wonen. Anders werken. Anders kijken naar afhankelijkheid. Anders omgaan met professionele zorg. Anders samenwerken tussen organisaties die elkaar nu nog te vaak treffen aan de rand van hun eigen systeemwereld.

De werkelijke vermenigvuldiging ontstaat niet doordat zorg vanzelf goedkoper wordt. Zij ontstaat wanneer mensen niet langer worden gereduceerd tot hun indicatie, wanneer professionals ruimte krijgen om weer relationeel te werken en wanneer gemeenschappen niet worden overvraagd, maar serieus worden ondersteund.

Van markt naar mens betekent niet dat de overheid, verzekeraar of zorgaanbieder een stap terug kan doen en vervolgens kan hopen dat de samenleving het wel opvangt.

Het betekent dat zij een stap naar voren moeten zetten. Niet door alles zelf over te nemen, maar door de voorwaarden te scheppen waarin mensen samen kunnen leven, elkaar kunnen ontmoeten en professionele zorg beschikbaar blijft wanneer die nodig is.

Dan wordt een zorgzame gemeenschap geen wonderverhaal.

Dan wordt zij een waarborg voor een menswaardig leven.