Korte aanleiding

Een recent artikel over straattriage beschrijft de kracht van het duo dat op straat verschijnt wanneer een situatie dreigt te escaleren: een politieagent en een professional uit ggz of ggd, ieder met een eigen deskundigheid en opdracht, samen gericht op veiligheid én passende hulp. Het is een belangrijk en herkenbaar pleidooi. Juist op momenten waarop het mis dreigt te gaan, mag een mens niet vastlopen tussen regels, organisaties en wachtlijsten.

Maar het roept ook een vraag op die verder reikt dan de acute situatie: waarom lukt het ons zo vaak pas op straat om zorg en veiligheid werkelijk met elkaar te verbinden?

De straat is immers zelden het begin van het verhaal.

Er staat iemand op straat die hard roept, verward overkomt, agressief reageert of zichtbaar de grip op zichzelf en de omgeving kwijt is. Omstanders deinzen terug. Buren bellen. De politie komt. Soms is er ook een verpleegkundige of hulpverlener bij: straattriage.

Dat gezamenlijke optreden kan het verschil maken.

De politieagent bewaakt de veiligheid, probeert te de-escaleren en ziet wat de situatie vraagt in de openbare ruimte. De hulpverlener herkent mogelijk een psychische ontregeling, een verslaving, angst, wanhoop of een crisis die meer is dan ongewenst gedrag. Samen kunnen zij voorkomen dat iemand uitsluitend als dader, overlastgever of gevaar wordt benaderd. Zij kunnen zoeken naar een oplossing die recht doet aan de persoon én aan de veiligheid van de omgeving.

Dat is waardevol werk. Het verdient waardering, goede randvoorwaarden en een stevige positie in de lokale aanpak van zorg en veiligheid.

Tegelijkertijd moeten we ons niet te snel geruststellen wanneer zorg en veiligheid op straat eindelijk naast elkaar blijken te staan. Want als de straat de plek is waar de samenwerking voor het eerst echt begint, is er vaak al veel aan voorafgegaan.

De crisis is niet het begin

Onbegrepen gedrag ontstaat niet ineens op het moment dat iemand luidruchtig wordt, angst oproept of de openbare orde verstoort. Aan zo’n moment gaat vaak een langer en stiller verhaal vooraf.

Een woning die niet meer veilig voelt. Schulden die zich opstapelen. Een relatie die eindigt. Rouw die geen plek krijgt. Een baan, daginvulling of ritme dat wegvalt. Een psychische kwetsbaarheid die toeneemt. Een buurt waarin iemand zich niet meer thuis voelt. Hulp die tijdelijk is, niet aansluit of telkens wisselt. Een netwerk dat kleiner wordt, omdat mensen moe zijn, zich zorgen maken of niet meer weten wat zij kunnen doen.

Dan kan een mens langzaam uit beeld raken.

Niet altijd letterlijk. Vaak zijn er wel signalen. De woningcorporatie ziet huurachterstand of vervuiling. De huisarts merkt dat iemand afspraken mist. Buren horen ’s nachts geschreeuw. Een sociaal wijkteam heeft eerder contact gehad. De politie kent eerdere meldingen. De ggz weet van een behandeling die is afgebroken of niet van de grond kwam.

Iedereen ziet een deel. Maar niemand heeft het hele verhaal.

Dat is de pijnlijke werkelijkheid achter veel situaties die later worden aangeduid als onbegrepen gedrag. Niet omdat professionals onverschillig zijn. Niet omdat buren niets zouden geven om elkaar. Maar omdat ons stelsel vaak is georganiseerd rond afgebakende opdrachten, tijdelijke interventies, wettelijke kaders en afzonderlijke verantwoordelijkheden.

De één ziet overlast. De ander ziet zorgmijding. Een derde ziet huurachterstand. Een vierde ziet een veiligheidsrisico. En de mens om wie het gaat, verdwijnt gemakkelijk tussen die verschillende werkelijkheden.

Straattriage als noodzakelijke achtervang

Straattriage is nodig, juist omdat het in de praktijk te vaak gebeurt dat politie en zorg langs elkaar heen werken of elkaar pas ontmoeten wanneer de nood hoog is. In een acute situatie kunnen de verschillen in taal, mandaat en professionele blik groot zijn.

De politie heeft de opdracht om de veiligheid te bewaken. De zorgprofessional moet beoordelen welke hulp mogelijk, nodig en juridisch verantwoord is. De één moet soms snel handelen; de ander moet zorgvuldig wegen. Beiden werken bovendien onder druk van personeelstekorten, beperkte behandelcapaciteit en regels rond gegevensdeling.

Wie op straat staat, kan niet wachten tot alle systemen op elkaar zijn afgestemd.

Daarom is het belangrijk dat politie en zorg elkaar kennen, elkaars expertise vertrouwen en samen kunnen bepalen wat in dat ene moment nodig is. Niet als een procedure die automatisch de juiste uitkomst oplevert, maar als een vorm van professioneel samenspel waarin iemand niet wordt teruggebracht tot een incident.

Straattriage kan escalatie voorkomen. Zij kan helpen om onnodig strafrechtelijk optreden te vermijden. Zij kan een crisis beter duiden. Zij kan zorgen voor een vervolg dat minder hard, minder vernederend en mogelijk ook effectiever is.

Maar straattriage is geen antwoord op alles.

Zij is een noodzakelijke achtervang wanneer het gewone leven al onder druk staat. En dat betekent dat we haar niet moeten verwarren met een complete, integrale aanpak.

Wie is er vóór de straat?

De vraag is niet alleen wie er naast de politieagent staat wanneer de crisis zich aandient. De vraag is ook: wie was er aanwezig in de weken, maanden en soms jaren ervoor?

Wie merkte dat iemand steeds minder buiten kwam? Wie kon zonder verwijzing of ingewikkelde toegangseisen een gesprek voeren? Wie hielp om de huur te behouden, een woning leefbaar te maken of schulden niet verder te laten oplopen? Wie bleef betrokken nadat een crisisdienst weer was vertrokken? Wie sprak niet alleen over risico, maar ook over verlies, schaamte, angst en wat iemand zelf nog belangrijk vindt? Wie hielp om weer een dagritme, een plek in de buurt of een vorm van betekenisvol contact op te bouwen?

Dat zijn geen zachte vragen naast het echte werk. Het zijn de vragen waar het echte werk begint.

Want veiligheid ontstaat niet alleen door toezicht, handhaving en tijdig ingrijpen. Veiligheid ontstaat ook wanneer mensen een thuis hebben. Wanneer zij ergens gekend worden. Wanneer er ruimte is om te herstellen zonder dat ieder probleem onmiddellijk leidt tot uitsluiting, verhuizing, zorgopschaling of een nieuwe melding.

Wie een veilige woning heeft, een herkenbaar gezicht in de buurt, een plek om binnen te lopen en iemand die blijft vragen hoe het gaat, heeft geen garantie tegen ontregeling. Maar wel meer kans om eerder gezien te worden. Niet pas wanneer een crisis niet meer te negeren is.

Van crisisregie naar bestaansregie

In het sociaal domein zijn we gewend geraakt aan woorden als ketenregie, casusregie, crisisregie en veiligheidsregie. Ze zijn nodig. In complexe situaties moet helder zijn wie handelt, wie verantwoordelijk is en wie de verbinding bewaakt.

Maar misschien hebben we daarnaast een ander woord nodig: bestaansregie.

Bestaansregie gaat niet in de eerste plaats over het beheersen van een incident. Het gaat over de vraag wat iemand nodig heeft om het dagelijks leven vol te houden. Een huis. Inkomen. Rust. Behandeling waar die nodig is. Contact. Een zinvolle invulling van de dag. Ruimte om fouten te maken. Ondersteuning die niet verdwijnt zodra iemand niet meer binnen een regeling, diagnose of tijdelijk project past.

Dat vraagt om een andere organisatie van nabijheid.

Niet door van buren onbetaalde hulpverleners te maken. Niet door de sociale basis op te zadelen met problematiek waarvoor specialistische zorg nodig is. En ook niet door te doen alsof een praatje, een buurthuis of een vrijwilliger een antwoord is op ernstige psychische ontregeling.

Wel door professionele zorg, wonen, welzijn, veiligheid en bestaanszekerheid niet pas bij de crisis aan elkaar te knopen.

Een sociale basis is geen goedkoop voorportaal van de zorg. Zij is de omgeving waarin mensen gewone relaties kunnen onderhouden, een rol kunnen hebben, steun kunnen vragen en weer iets voor een ander kunnen betekenen. Juist daar kunnen signalen eerder worden opgevangen en kan herstel beginnen voordat de straat de enige plek is waar iemand nog zichtbaar is.

Niet alleen de keten sluiten

De ambitie zou daarom groter moeten zijn dan het sluiten van de keten tussen zorg en veiligheid.

Een gesloten keten kan nog steeds een systeem zijn waarin mensen van loket naar loket, van beoordeling naar beoordeling en van crisis naar crisis bewegen. Een systeem kan uitstekend samenwerken rond een incident en toch onvoldoende bijdragen aan een leefbaar bestaan.

Waar het om gaat, is dat de mens niet alleen wordt gezien als drager van risico, zorgvraag of overlast. Hij of zij is ook buur, huurder, ouder, kind, vriend, collega, bezoeker van de supermarkt, iemand met herinneringen, schaamte, hoop en een verhaal.

Dat klinkt misschien vanzelfsprekend. In de praktijk is het dat niet.

Juist onder tijdsdruk en schaarste dreigen we mensen te bekijken vanuit wat zij veroorzaken: onrust, zorg, kosten, dreiging, extra werk. Dan verdwijnt de vraag naar wat hun gedrag ons probeert te vertellen. Niet om alles goed te praten. Niet om de gevolgen voor omwonenden te bagatelliseren. Wel om te begrijpen dat gedrag zelden losstaat van de omstandigheden waarin iemand leeft.

Ook omwonenden verdienen daarin aandacht. Zij moeten niet alleen worden benaderd als melder, klager of onderdeel van het probleem. Buren kunnen bang, uitgeput en onzeker zijn. Zij hebben recht op duidelijke communicatie, steun en de zekerheid dat zij niet alleen met een ingewikkelde situatie worden achtergelaten. Mensgericht werken betekent ook: oog houden voor de leefbaarheid en veiligheid van de omgeving.

Een goed koppel én een dragende omgeving

Straattriage laat zien wat mogelijk is wanneer zorg en veiligheid letterlijk naast elkaar gaan staan. Dat is geen detail, maar een belangrijke stap. Een goede samenwerking op straat kan een crisis menselijker maken en een gevaarlijke situatie veiliger.

Maar de volgende stap is minstens zo belangrijk.

We hebben niet alleen een goed koppel op straat nodig. We hebben ook een dragende omgeving vóór de straat nodig: een gemeente die wonen, zorg, welzijn, inkomen en veiligheid als samenhangende publieke opgave ziet; professionals die elkaar vroegtijdig weten te vinden; ruimte voor langdurige betrokkenheid; en buurten waarin mensen niet alles zelf hoeven op te lossen, maar evenmin pas in beeld komen wanneer het misgaat.

De crisis is niet het begin van het verhaal.

En straattriage mag niet het eerste bewijs zijn dat het systeem bereid is om samen te kijken.