Van percentages naar personen

Waarom de Wet versterking regie volkshuisvesting alleen werkt als we durven kiezen voor menselijk wonen in plaats van systeemlogica.

De wooncrisis voor mensen met een psychische kwetsbaarheid is nu eindelijk in cijfers gevangen – en juist daarom kunnen we ons geen papieren regie meer veroorloven. Het nieuwe onderzoek naar de huisvestingsopgave laat een ondergrens zien, geen eindbeeld – de echte vraag is: durven we van marktlogica naar menswaardig wonen te schakelen?

Van onderbuikgevoel naar onderbouwde ondergrens

Jarenlang hadden we het in vergaderzalen over “vastlopende uitstroom”, “verward gedrag op straat” en mensen die “nergens heen kunnen”. Iedereen voelde dat het niet klopte, maar niemand kon precies zeggen: over hoeveel mensen hebben we het, waar lopen ze vast, en wat betekent dat per regio?  

Het onderzoek ‘Huisvestingsopgave ten behoeve van mensen met een psychische kwetsbaarheid’ trekt die mist weg. Het brengt voor het eerst landelijk én per woondealregio in beeld hoe groot de woonopgave is voor mensen met psychische problematiek die nu in Beschermd Wonen, klinische GGZ, forensische zorg, detentie of Maatschappelijke Opvang verblijven. De auteurs zijn er glashelder over: dit is geen volledig beeld, maar een onderbouwde indicatie – een ondergrens en een startpunt voor regionale afspraken en prioritering.  

Dat is precies de spanning waar we nu in zitten. De Wet versterking regie volkshuisvesting schuift gemeenten en regio’s naar voren als regisseur, maar regie op basis van ondergrenzen vraagt om meer dan netjes invullen van tabellen. Het vraagt om een andere bril: van markt naar mens.

Wat de cijfers ons wél vertellen (als we goed kijken)

Wie door de onderzoeksverantwoording bladert, ziet al snel dat het om serieuze aantallen gaat, dwars door het zorg- en veiligheidsdomein heen.

Een paar ankerpunten:

• In 2024 hadden 26.935 mensen een Wmo‑indicatie Beschermd Wonen met verblijf; de behoefte aan intramurale Wmo‑plekken wordt naar boven afgerond op 27.000, juist omdat er ook een moeilijk zichtbare groep buiten beeld blijft. 
• Voor Wlz‑gefinancierd Beschermd Wonen (GGZ‑W) komt de minimale intramurale behoefte uit op circa 18.000 plekken, na correctie voor extramurale verzilvering en sectorwisseling.  
• De gezamenlijke behoefte aan intramurale Beschermd‑Wonenplekken (Wmo + GGZ‑W) wordt geschat op minimaal 45.000 plaatsen.  
• Tegelijkertijd weten we dat gegevens over Zvw‑gefinancierde klinische GGZ‑plekken ontbreken; de onderzoekers moesten zowel bij CBS als bij Zorgverzekeraars Nederland constateren dat deze data niet in de benodigde vorm beschikbaar zijn.  

En dat is alleen nog het intramurale deel. Aan de “woonkant” zien we:

• Jaarlijks stromen naar schatting ruim 35.000 mensen uit een GGZ‑kliniek of instelling met Zvw‑, GGZ‑W‑ of GGZ‑B‑indicatie uit; bijna 33.000 daarvan naar een particuliere huishoudenssituatie, maar slechts 1.745 naar een vrijkomende corporatiewoning.  
• Voor Beschermd Wonen Wmo rekent het onderzoek met 23% feitelijke uitstroom op jaarbasis bij mensen die in een instelling verblijven, terwijl bij een gemiddelde verblijfsduur van twee jaar een uitstroom van 50% logisch zou zijn. Dat verschil staat voor vele honderden mensen per jaar die langer “vastzitten” dan nodig.
• In de Maatschappelijke Opvang verbleven in 2024 naar schatting 22.550 mensen (noodopvang + tijdelijke opvang, exclusief vrouwenopvang). Onderzoek laat zien dat vrijwel iedereen in deze groep psychische klachten heeft en een groot deel voldoet aan de criteria voor ernstige psychiatrische aandoeningen.  

En dan is er nog de groep waarvoor onze systemen het minst goed zijn ingericht:

• De behoefte aan Skaeve Huse wordt geactualiseerd op minimaal 1.150 plekken landelijk, terwijl er naar schatting slechts 150 zijn gerealiseerd; dat betekent een onvervulde vraag van rond de 1.000 plaatsen.  
• In de forensische keten zien we een stabiele bezetting van circa 4.450 intramurale plekken (forensisch beschermd wonen, klinische forensische zorg en tbs), plus een structurele groep van ongeveer 270 tbs‑passanten die in de gevangenis wachten op een plek. De landelijke ambitie is om 200 extra tbs‑plekken toe te voegen.  

Op papier gaat het dan over “capaciteit”, “aanspraken”, “verblijfsduur” en “verzilveringspercentages”. In de praktijk gaat het over mensen van vlees en bloed voor wie elke maand langer in kliniek, opvang of PI een maand minder eigen leven is.

De mens achter het uitstroompercentage

De kracht – én de beperking – van het onderzoek zit in de rekenlogica. Door alleen al bij Beschermd Wonen Wmo onderscheid te maken tussen mensen die bij een aanbieder wonen en mensen die ambulant begeleid thuis wonen, verschuift de blik van “26.935 indicaties” naar “wie heeft daadwerkelijk een woonvraag bij uitstroom?”.  

Tegelijk blijft de taal onvermijdelijk technisch: 23% uitstroom, 50% wenselijk, 91% langdurig verblijf, 67% naar corporatiewoning. Het interessante is wat er tussen die getallen gebeurt:

• Die 23% feitelijke uitstroom betekent dat mensen gemiddeld langer blijven dan de twee jaar waarmee gerekend wordt. Dat is niet alleen een capaciteitsvraag, maar een vraag naar perspectief: hoe lang vragen we iemand om in een setting te blijven die nadrukkelijk niet bedoeld is als eindstation?  
• Dat slechts een beperkt deel van de uitstroom uit klinische GGZ en Beschermd Wonen daadwerkelijk in een vrijkomende corporatiewoning terechtkomt, zegt iets over het tekort aan betaalbare woningen, maar ook over onze reflex om de uitstroom dan maar “op te lossen” via logeerbanken, tijdelijke opvang of terugkeer naar onveilige situaties.  
• Dat we voor een deel van de meest complexe doelgroep (Salviq) nu pas zeggen: er is eigenlijk behoefte aan 60 plekken landelijk, laat zien hoe lang mensen al tussen forensische zorg, GGZ en gehandicaptenzorg heen en weer bewegen zonder passende woonplek.  

Als we de bril “van markt naar mens” opzetten, worden dit geen neutrale parameters meer, maar morele keuzes. Acceptabel uitstroompercentage is dan niet een rekenkundige uitkomst, maar een normatieve vraag: hoe lang vinden wij het verdedigbaar dat iemand “in de wachtstand” leeft omdat de woningmarkt vast zit?

De regiewet als kantelpunt – of als nieuwe papieren werkelijkheid

De Wet versterking regie volkshuisvesting is de bestuurlijke achtergrondmuziek van dit rapport. De wet geeft Rijk, provincies en gemeenten een stevigere regierol bij de huisvesting van mensen die moeilijk in hun eigen woonbehoefte kunnen voorzien, met onder meer:

• De verplichting voor gemeenten om een volkshuisvestingsprogramma op te stellen waarin ook aandachtsgroepen zijn opgenomen.  
• Verplichte urgentie voor sociale huurwoningen voor diverse doelgroepen, waaronder uitstromers uit Beschermd Wonen en klinische GGZ.  

Het onderzoek laat zien wat er op ons afkomt als we die wettelijke urgentie serieus gaan toepassen. Bij een soepel lopende uitstroom uit Beschermd Wonen Wmo, gebaseerd op een gemiddelde verblijfsduur van twee jaar, wordt de behoefte aan vrijkomende corporatiewoningen voor deze groep aanzienlijk hoger dan de huidige gerealiseerde uitstroom. Hetzelfde geldt voor mensen die uitstromen uit klinische GGZ: de feitelijke 1.745 toewijzingen van corporatiewoningen per jaar zijn, gezien de wachtlijsten en lange verblijfsduren, eerder een minimale ondergrens dan een reële behoefte.  

Voor uitstromers uit detentie rekent het onderzoek toe naar een potentieel van bijna 3.000 mensen per jaar die een urgent beroep zouden kunnen doen op een corporatiewoning na een verblijf van meer dan drie maanden – waarvan een groot deel kampt met psychische problematiek en/of ernstige psychiatrische aandoeningen.  

Dan is de keuze helder:

• Of we gebruiken de regiewet om de markt nog efficiënter te verdelen – een extra laag urgentie, meer categorieën, nieuwe verdeelalgoritmen.  
• Of we gebruiken de regiewet om een ander uitgangspunt te markeren: wonen als voorwaarde voor herstel en veiligheid, in plaats van als schaars product dat we met steeds fijnmaziger regels verdelen.  

Dat laatste vraagt om iets wat in geen enkele wetstekst staat: bestuurlijke moed om niet alleen “fair share” in aantallen af te spreken, maar ook kwaliteit en passendheid van de woonoplossingen centraal te zetten.

Van markt naar mens: drie verschuivingen die dit rapport ons in de schoot werpt

Als we de taal van het onderzoek verbinden met een mensgerichte visie, zie ik drie noodzakelijke verschuivingen.

Van doelgroepenhokjes naar doorlopende levensloop

Het rapport maakt scherpe categorieën: Beschermd Wonen Wmo, Beschermd Wonen Wlz, klinische GGZ, forensische verblijfszorg, detentie, Maatschappelijke Opvang, Salviq. Helder voor de analyse – maar in de werkelijkheid lopen mensen hier dwars doorheen.  

Een jonge man kan in één levensloop achtereenvolgens jeugdzorg, forensische kliniek, tbs, Maatschappelijke Opvang en Beschermd Wonen hebben doorlopen. In elk hokje is hij een andere “doelgroep”, met andere bekostiging en andere verantwoordelijke partijen. Wat ontbreekt, is regie op zijn woon- en herstelpad als geheel.  

De nota wijst daar impliciet op door overal te benoemen waar data ontbreken of niet te koppelen zijn (bijvoorbeeld tussen forensische zorgregistraties, Zvw‑klinische GGZ en Wlz/Wmo‑gegevens). Dat datakloofje is precies de systeemgrens die mensen in de praktijk voelen.

Van capaciteit naar herstelomgevingen

In de tekst gaat het veel over “plekken”: 45.000 intramurale Beschermd‑Wonenplekken, circa 4.650 forensische verblijfszorgplekken, 60 Salviq‑plekken, 1.150 Skaeve Huse. Plekken zijn nodig, maar de kwaliteit van die plek is minstens zo bepalend voor iemands perspectief.  

Skaeve Huse worden bijvoorbeeld beschreven als sobere, prikkelarme, zelfstandige woonunits met begeleiding, vooral geschikt voor mensen die in reguliere woonvormen vastlopen door complexe problematiek, overprikkeling of blijvende overlastpatronen. Het gaat hier nadrukkelijk om autonomie én rust.  

Vanuit “van markt naar mens” betekent dit: in regionale volkshuisvestingsprogramma’s niet alleen “x plekken” noteren, maar expliciet ruimte maken voor diverse woonvormen die aansluiten bij herstel, eigen regie en veiligheid – van Housing First‑woningen tot Skaeve Huse en specialistische langdurige woonvormen als Salviq.

Van regie op papier naar gezamenlijke praktijktaal

Het rapport benadrukt dat de cijfers bedoeld zijn als vertrekpunt voor gesprek, niet als instrument om regio’s onderling te beoordelen. Het roept expliciet op tot regionale verdieping, extra monitoring en gezamenlijke datavorming rond doelgroepen die nu nog onvoldoende zichtbaar zijn.  

Dit vraagt in de praktijk om een andere manier van samenwerken:

• Niet: zorg, bestuur en corporaties leveren elk hun eigen data aan en hopen dat het Rijk er een kloppend landelijk verhaal van maakt.  
• Wel: regio’s ontwikkelen een gedeelde praktijktaal en dashboard waarin zorg, wonen, veiligheid en sociaal domein elkaar vinden – inclusief ervaringskennis van mensen die zelf de route via kliniek, opvang of detentie hebben afgelegd.  

Dat is precies het punt waar “van markt naar mens” concreet wordt. Zolang we blijven spreken over “doelmatigheid”, “bezettingsgraad” en “doelgroepenverdeling” zonder de mens in beeld te brengen, blijven we op de automatische piloot van het systeem.

Wat betekent dit nu voor jouw regio?

Als je in een woondealregio werkt – bij gemeente, corporatie, GGZ‑instelling of MO‑organisatie – kun je met dit rapport drie heel praktische dingen doen:

Leg het naast je huidige woondeal en volkshuisvestingsprogramma.

Klopt de verdeling van aantallen met het beeld dat jullie hebben van de praktijk? Welke groepen zie je nauwelijks terug, terwijl je weet dat ze bestaan (bijvoorbeeld mensen in bemoeizorg zonder indicatie)?  

Maak van urgentie een herstelinstrument, geen extra wachtrij.

Kijk kritisch naar de manier waarop je urgentiebeleid nu is ingericht. Is het vooral een juridisch filter, of een middel om ervoor te zorgen dat mensen daadwerkelijk op tijd op een passende plek komen – zodat intramurale capaciteit vrijkomt en doorstroom op gang komt?  

Organiseer het gesprek over kwaliteit en variëteit van woonoplossingen.

Neem Skaeve Huse, Housing First, Beschermd Thuis en Salviq‑achtige voorzieningen expliciet mee in regionale afspraken. Het rapport laat zien dat het huidige aanbod hiervoor aantoonbaar achterblijft bij de behoefte.  

De onderzoekers zeggen het zelf: dit is geen eindpunt, maar een gezamenlijke basis. Die basis kunnen we gebruiken om nóg een ronde te rekenen – of om eindelijk andere keuzes te gaan maken.

Tot slot: de prijs van uitstel

We kunnen de komende jaren druk zijn met het verfijnen van data, het perfectioneren van prognoses en het strak uitdokteren van onze “fair share” in regionale tafels. Dat is nodig, maar niet voldoende. Elke maand dat we wachten met het opschalen van passende woonoplossingen, betalen mensen met een psychische kwetsbaarheid de prijs: in verlengd klinisch verblijf, in opvangbedden, in detentie of in complete uitval uit beeld.  

De beweging van markt naar mens vraagt dat we de cijfers in dit rapport lezen als morele ondergrens, niet als technisch maximum: minder mensen in de wachtstand, meer mensen op een plek die bijdraagt aan herstel, veiligheid en perspectief.  

De vraag is niet of we de aantallen uit het onderzoek halen. De vraag is hoeveel tijd we mensen nog laten verliezen aan systeemwachten voordat we onze volkshuisvesting echt rondom de mens gaan organiseren.