Samenhang wint niet van Lego, maar van gedoe

Er zijn van die artikelen die op het eerste gezicht vooral over techniek lijken te gaan, maar bij nadere lezing iets veel groters raken. Het recente artikel Samenhang wint van Lego op PONT Zorg&Sociaal is er zo één. De inzet lijkt overzichtelijk: gemeenten in het sociaal domein zouden in deze fase meer hebben aan een geïntegreerde all-in-one aanpak dan aan een landschap van losse, gespecialiseerde digitale bouwstenen. Maar onder die redenering ligt een dieper vraagstuk verscholen. Niet alleen hoe wij onze systemen inrichten, maar vooral hoe wij onze ondersteuning organiseren.

De auteur van het PONT-artikel beschrijft scherp waarom het architectonische ideaal van Common Ground en modulaire opbouw in de praktijk nog vaak strandt op onvolwassen standaardisatie, beperkte regiecapaciteit, personeelstekorten en een uitvoeringspraktijk die volop in beweging is. In zo’n context, zo luidt de stelling, leidt een verzameling losse LEGO-steentjes niet vanzelf tot wendbaarheid, maar eerder tot extra afstemming, meer kwetsbaarheid en hogere bestuurlijke lasten. Dat is geen onzinnige observatie. Integendeel. Wie de gemeentelijke praktijk een beetje kent, herkent het onmiddellijk.

Toch bleef er bij mij tijdens het lezen iets haken. Niet omdat het artikel ongelijk heeft, maar omdat het maar een deel van het verhaal vertelt. Het gaat vooral over samenhang in systemen, over leveranciers, standaarden, koppelingen, contracten en architectuur. Belangrijke thema’s, zonder twijfel. Maar het sociaal domein loopt niet vast omdat software alleen niet goed op elkaar aansluit. Het loopt vast wanneer kinderen, gezinnen en professionals zelf van loket naar loket, van product naar product, van regeling naar regeling worden gestuurd. Daar zit de echte legodoos van het sociaal domein.

Eerder schreef ik op Verruim de Horizon over de beweging van DUPLO naar LEGO. In die blog gebruikte ik LEGO juist als positief beeld: niet als versnippering, maar als slim opgebouwde standaardisatie via bouwstenen. Niet hele zorgproducten dichttimmeren, maar werken met transparante kostenelementen die je zorgvuldig kunt combineren tot maatwerk. De gedachte daarachter was eenvoudig: minder willekeur, meer transparantie, eerlijkere tarieven en tegelijk ruimte voor variatie. In die context stond LEGO voor verfijning, voor modulariteit die helpt, niet voor fragmentatie die belemmert.

Dat maakt de vergelijking met het PONT-artikel interessant. Daar krijgt LEGO bijna de betekenis van bestuurlijke overbelasting: te veel losse onderdelen, te veel onderlinge afhankelijkheden, te weinig dragende standaardisatie om er een werkend geheel van te maken. Op mijn eigen site kreeg LEGO eerder de betekenis van precisie en maatwerk, juist als alternatief voor de grofmazigheid van DUPLO. Beide beelden zijn verdedigbaar. Maar ze gaan over twee verschillende werkelijkheden.

In het PONT-artikel gaat het vooral over de achterkant van het stelsel: de informatievoorziening, de digitale keten, het vermogen van gemeenten om verschillende leveranciers en systemen goed aan te sturen. In mijn blogs gaat het veel vaker over de voorkant: de vraag wat een kind, een ouder, een sociaal werker of een jeugdprofessional merkt van de manier waarop wij standaardiseren, financieren en verantwoorden. Dat onderscheid is cruciaal. Want een systeem kan aan de achterkant perfect geïntegreerd zijn en aan de voorkant nog steeds als een lappendeken aanvoelen.

Dat is precies waarom de oproep uit Maak werk van reductie van gedoe hier zo relevant wordt. Daar ging het niet primair over software, maar over de spanning tussen landelijke standaardisatie en lokale werkelijkheid. Over de vraag of productstructuren, kostprijsmodellen en regulering gemeenten helpen om eenvoudiger te werken, of juist opnieuw een administratieve mist optrekken waar professionals en gezinnen doorheen moeten ploeteren. Het voorbeeld van JEP Veendam liet zien dat echte samenhang niet begint bij een dashboard, maar bij het organiseren van nabijheid, vertrouwen en vakmanschap. Expertise naar voren halen. Kleine problemen klein houden. Gedoe verminderen voordat het zich vastzet in formulieren, verwijzingen en wachtlijsten.

Daarmee komen beide artikelen plotseling dichter bij elkaar dan je op het eerste gezicht zou denken. Ze ageren namelijk allebei tegen versnippering. Alleen doen ze dat op een ander niveau. Het PONT-artikel verzet zich tegen technologische versnippering tussen systemen. Mijn blogs verzetten zich vooral tegen inhoudelijke en organisatorische versnippering in de ondersteuning zelf. De ene tekst vraagt om samenhang in architectuur, de andere om samenhang in hulp en besluitvorming. En eerlijk gezegd hebben we beide nodig.

Toch zou het een vergissing zijn om daar te stoppen. Want samenhang is niet automatisch goed. Ook een geïntegreerd systeem kan de verkeerde logica versterken. Ook een all-in-one platform kan een wereld ondersteunen waarin gezinnen nog steeds worden opgeknipt in beschikkingen, producten, financieringsstromen en verantwoordingscategorieën. Dan is de achterkant misschien netjes georganiseerd, maar blijft de voorkant een hindernisbaan. Dan is de samenhang vooral systeemsamenhang, en niet de samenhang die inwoners ervaren.

Dat is ook de reden waarom ik voorzichtig ben met het te snel omarmen van integratie als oplossing. Natuurlijk, in een onvolwassen markt met schaarse capaciteit en hoge druk is een zekere robuustheid verstandig. Natuurlijk is het niet slim om gemeenten op te zadelen met een fijnmazig digitaal knutselpakket als de standaarden nog half af zijn en de regiefunctie onder druk staat. Maar dat betekent nog niet dat we de kernvraag uit het oog mogen verliezen: helpt deze inrichting om het leven van mensen eenvoudiger te maken? Helpt zij om professionals meer tijd te geven voor echt contact? Helpt zij om schotten tussen domeinen te verkleinen in plaats van ze digitaal te consolideren?

Misschien moeten we daarom de metafoor nog één keer omdraaien. Het probleem is niet dat we te veel LEGO hebben. Het probleem is dat we te vaak bouwen zonder te kijken voor wie het bouwwerk bedoeld is. Soms is precisie nodig, soms eenvoud. Soms zijn verfijnde bouwstenen behulpzaam, soms heb je juist behoefte aan grote, stevige blokken die snel houvast geven. De vraag is dus niet of het sociaal domein uit LEGO of DUPLO moet bestaan. De vraag is of wat wij bouwen ook werkelijk helpt om samenhangend, begrijpelijk en menselijk te werken.

Daar ligt wat mij betreft ook de les van dit moment. Als we standaardiseren, doe het dan zo dat het geen Excel-toren wordt. Als we digitaliseren, doe het dan zo dat de inwoner niet opnieuw verdwaalt. Als we kiezen voor samenhang, laat die dan niet alleen zichtbaar zijn in de systeemarchitectuur, maar vooral in de ervaring van degene die hulp zoekt of hulp biedt. Want de echte toetssteen van elk model blijft dezelfde: wordt het er voor mensen minder ingewikkeld van?

In die zin heeft het PONT-artikel gelijk én nog iets te winnen. Ja, samenhang wint van Lego wanneer Lego staat voor bestuurlijke versnippering en losse modules zonder dragende standaard. Maar samenhang wint pas echt wanneer die ook merkbaar wordt aan de keukentafel, in het wijkteam, op school en in het gesprek tussen professional en gezin. Niet minder keuzevrijheid als doel op zich. Niet meer integratie als bestuurlijke mode. Maar minder gedoe, meer begrijpelijkheid en meer ruimte voor mensen die het echte werk doen.

Misschien is dat wel de meest bruikbare tussenconclusie voor het sociaal domein van nu: architectonisch mogen we blijven dromen van slimme bouwstenen, bestuurlijk zullen we soms kiezen voor robuustere samenhang, maar maatschappelijk telt uiteindelijk maar één vraag. Of wat wij bedenken ook helpt om het gewone leven van mensen een beetje minder ingewikkeld te maken.