Doorbreek de perverse triade

Het derde wiel aan de wagen zijn is niet leuk

Met het toenemen van de welvaart en een overheid die steeds meer zaken steeds beter voor ons regelde, vielen sociale, historische en economische verbanden weg. Gaandeweg onthechtten wij onszelf van structuren die helderheid en richting gaven. De mythe van de risicoloze samenleving leidde verwerd tot een uitzichtloze regelcyclus. Burgers (zijn) verworden tot louter consumenten .

Het hiervoor in het kort beschreven blauwdruk denken zit diep in onze samenleving, politiek-bestuurlijke organisatie en bedrijfsleven ingebakken. Een paradigma waarvan de houdbaarheid echter is verlopen…Tijd dus om terug te gaan naar de bron.

De samenleving ontwikkelde zich – zeker sinds de industriële revolutie – in de richting van steeds grotere centrale organisaties. Met hun producten en diensten voorzien zij in zeer grote delen van de dagelijkse behoeften van mensen. Daarmee liep afnemende zeggenschap en eigenaarschap gelijk op. Inmiddels weten wij ook dat dit een schier onhoudbare – want onbetaalbare en niet te beheersen – ontwikkeling is. Als we proberen de solidariteit tussen mensen volledig via de overheid te organiseren, lopen we vast in een inefficiënte, onpopulaire en dure bureaucratie. Dat pleit voor het versterken van de sociale veerkracht van mensen zelf.

Natuurlijk, “een eeuw van succesvol overheidsbeleid en een zeecontainer met bijbehorende wetgeving hebben ons veel welvaart en welzijn gebracht” (citaat: Pieter Hilhorst). Dit succes laat zich echter niet vertalen in duurzame houdbaarheid. Integendeel, de zorgzame samenleving staat juist daardoor aan de rand van de afgrond. Bij de – ogenschijnlijk en blind makende – succesvolle zoektocht naar welvaart en welzijn zijn we iets heel belangrijks kwijtgeraakt: het idee dat mensen er waarde aan hechten de samenleving mede vorm en inhoud te kunnen geven.

Solidariteit is verworden tot een afgedwongen gift in plaats van een daad. Creativiteit en eigenaarschap van mensen zijn vervangen door een set van nauwkeurige voorschriften, KPI’s (kwaliteit-prestatie-indicatoren) en systemen. Met alle gevolgen van dien:

  • Verlies van betekenis doordat het verband tussen de handelingen en het eindresultaat zoek raakt. Mensen en organisaties geen idee hebben wat ze aan het doen zijn omdat procedures en richtlijnen het werk uithollen. Het contact met het hogere doel raakt verloren.
  • Verlies van eigenaarschap, omdat wij onszelf niet meer kwijt kunnen in ons werk. Er niet meer over kunnen of mogen nadenken en beslissen.
  • Verlies van creativiteit. Voorschriften en procedures doen een appel op gehoorzaamheid – en niet op creativiteit en vindingrijkheid. Terwijl creativiteit juist veel belangrijker wordt in onze maatschappij. Niets is meer wat het lijkt. De wereld wordt met de dag complexer en is niet meer uitsluitend met onze linkerhersenhelft te beheersen.

Het denken over en werken aan een vernieuwing van ons sociaal domein is een uitnodiging om te experimenteren, je fantasie te gebruiken en ad hoc problemen op te lossen. Om zo nieuwe mogelijkheden te ontdekken. Terug naar eigenaarschap, creativiteit en betekenis geven dus.

We kennen de burger als kiezer, en als iemand die handhaving van zijn individuele rechten kan vragen, maar niet – of nog te weinig – als producent. Toch produceren gebruikers in toenemende mate producten en diensten die zij voorheen volledig kregen als klanten van bedrijven, overheden en maatschappelijke instellingen. Denk aan energie, voedsel, publiek groen, veiligheid, transport, zorg, cultuur en welzijn. Gebruikers beginnen dat aan zichzelf te leveren en aan elkaar. Soms zelfs leveren zij overschotten aan centrale leveranciers.

Mantelzorg, voedselbanken, moestuinen en lokale energie zijn daarvan krachtige voorbeelden. Er zijn – gelukkig – in onze samenleving inmiddels vele goede voorbeelden van deze ontwikkeling te vinden. Honderden groepen mensen die op kleinschalig – vaak lokaal – niveau, werken aan energie en ook aan stadslandbouw, zorg en nog veel meer. Hierdoor ontstaat een Community‐Based Enterprise (CBE). Een gemeenschap die werkt als bedrijf, en tegelijkertijd ondernemer is. Zij handelt in dienst van het belang van de betrokken individuen en hun gemeenschap. Zo wordt de productie en het productieproces van ons, gaan we ervan houden en pakken we eigenaarschap en verantwoordelijkheid op. Krijgt de gebruiker weer meer directe zeggenschap: de leden organiseren zich in democratische verbanden, meest verenigingen en coöperaties. Resultaat zijn mensen die zich inzetten voor hun sociale en fysieke omgeving en daarover samen democratisch beslissen.

Natuurlijk, er zitten vele haken en ogen en onzekerheden aan deze nieuwe instituties. En ja, het zal ook af en toe fout gaan. En ja, er zal wat wetgeving opgeruimd moeten worden om het mogelijk te maken. Maar het is wel de essentie: dat wij onszelf als samenleving opnieuw uitvinden. Met eigenaarschap en sociale veerkracht van mensen als uitgangspunt moet dat lukken. Gewoon, omdat iedereen er recht op heeft betekenis te hebben en zichzelf medeproducent van onze samenleving te voelen.

De politiek moet zich richten op het activeren van dit ongekende kapitaal. Dit vraagt om het doorbreken van de perverse triade: het bondgenootschap tussen overheden een aanbieders die – onder het mom van ‘voor de burgers’ alles regelen zonder de inwoners daarbij daadwerkelijk te betrekken. Het pleit voor een omslag van cliëntparticipatie naar overheidsparticipatie: een overheid die de burgers ondersteunt en faciliteert in het gesprek/de onderhandeling met de aanbieders. Bijvoorbeeld door hen bij het inkoop- en productieproces van zorg en welzijn in de lead te zetten. Met de burgers tot een gezamenlijk perspectief te komen. Dit zal ongetwijfeld leiden tot andere financieringsvormen van en voor sociale ondersteuning, andere professionaliteit en andere vormen van verantwoording. Maar ook tot burgers die zich gekend voelen. Omdat ze worden aangesproken als medeproducent van onze samenleving; zich hechten aan die samenleving. Burgers die de afweging tussen beheerszucht en risico-mijding meemaken en meevoelen en zich betrokken voelen bij het keuzeproces.

En ja, dat is een proces van vallen en opstaan. Een andere manier van naar de wereld kijken. Maar het resultaat zal ook zijn: draagvlak en betrokkenheid.

2 comments

  1. Prima analyse. toegepast op de Jeugdzorg kan gesteld worden dat ouderschap, burgerschap en opvoedend burgerschap geen competenties zijn die ieder zo maar vanzelf beheerst. het vraagt een leerproces, ruimte om te mogen en kunnen experimenteren, solidariteit van een overheid met burgers die deze moeilijke taak, die in ons aller belang is, op zich nemen. En stopregels die de grenzen van het speelveld bepalen en een halt toeroepen aan een invasieve overheid. De overheid definieert het gezin als een opvoedpraktijk en formuleert een waardehierarchie waarin het gezin verantwoordelijk is voor de opvoeding van kinderen; een opvoedpraktijk waar de overheid zich niet mee wil bemoeien. tenzij.. tenzij het belang van de samenleving in het geding is of de veiligheid van de kinderen. De overheid formuleert niet wat zij wenselijke opvoeding vindt, dat is aan de ouders, stelt zij. daarentegen formuleert ze heel nadrukkelijk waar het belang van de samenleving en de veiligheid van het kind in het geding zijn. Doordat zij zich alleen op onwenselijke opvoeding concentreert (tenslotte wil zij zich niet bemoeien met de opvoeding door de ouders, tenzij) gaat daar alle aandacht naar uit en wordt steeds meer gedrag als onwenselijk geacht en steeds eerder en vergaander in de opvoeding door ouders ingegrepen. Opvoeding wordt gezien als zowel de oorzaak als de oplossing van maatschappelijke problemen. daarmee is het beleid van de overheid contrair aan haar eigen waardehierarchie. En kent het beleid vele lacunes, waaronder zeggenschap van ouders, burgers en professionals. er kan door hen hooguit gesproken worden over de uitvoering, niet over het beleid. Van politieke zeggenschap is geen sprake.

  2. Mooi stuk. Goede analyse en ook fijn om deze maatschappelijke ontwikkeling eens in een historisch perspectief te zien. Dank daarvoor.

    De zorgzame samenleving blijkt niet langer houdbaar.Je pleit voor een andere manier van naar de wereld kijken: meer creativiteit en experimenteren (ik ben vóór!), voor een grotere foutentolerantie (ook vóór!), voor meer eigenaarschap van burgers (ja!).

    Ik vraag me af: Wat kunnen we zelf doen?
    Welke eerste, kleine stap zou iedere burger – individueel – kunnen maken om deze verandering in te zetten en om uiteindelijk minder zekerheid (meer risico) te kunnen accepteren?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s