Durf het anders te doen

Verslag van het Verdiwel Webinar: Rechtvaardigheid in Mededinging en Sociaal Werk

Datum: 13 december 2024

Voorzitter: Tim Robben, advocaat en consultant bij Victor Sprekers: Ankie Pihler(directeur bestuurder welzijnsgroep Parkstad) en Peter Paul Doodkorte (regioadviseur Regioteam Opdrachtgever-Opdrachtnemer Jeugdwet & Wmo)

Inleiding

Het laatste Verdiwel-Webinar van het jaar stond in het teken van een belangrijk en actueel thema: de relatie tussen mededinging en sociaal werk. Tim Robben leidde het gesprek met Ankie Pier en Peter Paul Doodkorte over de vraag hoe rechtvaardigheid en mededinging zich verhouden tot de unieke dynamiek van het sociaal domein. De centrale vraag: Hoe kunnen we recht doen aan de aard van sociaal werk, binnen de juridische kaders van mededinging?

Mededinging en sociaal werk: een onmogelijke combinatie?

In het laatste Verdiwel-webinar van het jaar spraken Tim Robben, Ankie Pier en Peter Paul Doodkorte over een belangrijk vraagstuk: Hoe zorgen we ervoor dat mededinging en aanbesteding het sociaal werk niet ondermijnen?

Het spanningsveld: regels versus realiteit

Aanbestedingsregels zijn bedoeld om eerlijkheid en transparantie te garanderen. Toch schieten deze regels tekort in het sociaal domein. Sociaal werk draait immers niet om competitie, maar om vertrouwen, samenwerking en continuïteit. Ankie Pier gaf aan: “Je vernietigt wat in jaren is opgebouwd als je het sociaal werk in de markt zet.”

Rivaliteit versus sociaal kapitaal

Aanbestedingen creëren rivaliteit. Gemeenten, aanbieders en inwoners komen tegenover elkaar te staan, terwijl sociaal werk juist vraagt om samenwerking. Peter Paul Doodkorte waarschuwde: “We voeden het wantrouwen, terwijl sociaal werk draait om relaties en het versterken van lokale netwerken.”

Een nieuwe kijk op rechtvaardigheid

Volgens de sprekers is het tijd voor een bredere definitie van rechtvaardigheid. Naast procedurele gelijkheid pleitten zij voor:

• Het verschilprincipe (Rawls): ongelijkheid is acceptabel als het de meest kwetsbaren helpt.
• Het verdienstenprincipe: beloon wat écht waarde toevoegt aan de gemeenschap.

Oplossingen: van regels naar vertrouwen

De sprekers deden concrete suggesties:

1. Lokale initiatieven belonen: Gemeenteraden kunnen via verordeningen subsidies toekennen aan partijen die bewezen bijdragen aan sociaal kapitaal.
2. Bewijslast omkeren: Geen aanbesteding tenzij er aantoonbare redenen zijn om van een bestaande partij af te stappen.
3. Durf en samenwerking: Gemeenten en aanbieders moeten samen de grenzen van het huidige juridische kader opzoeken.

Het spanningsveld tussen mededinging en sociaal werk

Tim Robben opende met een schets van het probleem: aanbestedings- en subsidieregels zijn gebaseerd op principes van gelijkheid, transparantie en mededinging. Deze regels, bedoeld om vriendjespolitiek te voorkomen en belastinggeld optimaal te besteden, sluiten echter niet altijd aan bij de sociale basisdiensten zoals jeugdzorg, maatschappelijke ondersteuning en welzijnswerk.

Voorbeelden, zoals het verlies van vertrouwde partners in leerlingenvervoer en schaarse vergunningen, tonen aan dat mededingingsprocedures soms tot spanningen en onzekerheid leiden in lokale gemeenschappen.

Kerninzichten uit het gesprek

1. Lokale verankering en sociaal kapitaal
   Ankie Pier benadrukte dat sociaal werk diep geworteld is in lokale gemeenschappen. Deze verankering zorgt voor vertrouwen, continuïteit en samenwerking. Een aanbesteding, waarbij externe partijen zonder lokale binding de opdracht kunnen winnen, kan dit fragiele netwerk beschadigen. Ankie stelde: “Je vernietigt wat in jaren is opgebouwd.”
2. Het gevaar van rivaliteit
   Peter Paul Doodkorte wees op het probleem dat aanbestedingen rivaliteit organiseren, terwijl het sociaal domein juist vraagt om samenwerking. Rivaliteit zet inwoners, aanbieders en gemeenten tegenover elkaar en schaadt het sociaal kapitaal dat zo essentieel is voor preventie en welzijn.
3. De verkeerde focus: meten en beheersen
   Beide sprekers waren het erover eens dat de focus op meetbare resultaten en beheersing leidt tot hoge kosten en minder effectiviteit. Tim Robben noemde het voorbeeld van preventie: “De effecten van sociaal werk zijn vaak pas op lange termijn zichtbaar, net zoals opvoeding.”
4. Een andere kijk op rechtvaardigheid
   Rechtvaardigheid wordt nu vooral gezien als gelijkheid in procedure. De sprekers pleitten voor een bredere benadering, zoals het verschilprincipe van John Rawls (ongelijkheid toestaan als het de minst bedeelden helpt) en het verdienstenprincipe (belonen wat waarde toevoegt). Ankie: “We moeten ruimte creëren voor maatwerk en vertrouwen.”
5. Oplossingsrichtingen
   1. Subsidierecht: Gemeenteraden kunnen via verordeningen bepalen dat subsidies zonder mededinging worden verdeeld als lokaal sociaal kapitaal goed functioneert.
   1. Nieuwe juridische kaders: Tim Robben stelde voor om aanbesteden en tenderen te verbieden wanneer sociaal kapitaal goed werkt en kosten beheersbaar blijven. Dit zou de bewijslast omkeren: gemeenten mogen alleen aanbesteden als er een aantoonbare reden voor is.
   1. Meer durf en samenwerking: Peter Paul riep gemeenten op om ondeugend te zijn en samen met aanbieders de grenzen van het juridische kader op te zoeken. “Durf keuzes te maken en zoek jurisprudentie.”

Conclusie

Het Webinar maakte duidelijk dat mededinging en sociaal werk niet altijd een vanzelfsprekende combinatie zijn. De huidige focus op aanbestedingen en concurrentie doorkruist vaak het doel van sociaal werk: het versterken van sociaal kapitaal en lokale gemeenschappen. De sprekers pleitten voor meer flexibiliteit, vertrouwen en maatwerk binnen het juridische kader.

De oproep aan gemeenten, aanbieders en beleidsmakers is helder: durf het anders te doen en breng het gesprek over rechtvaardigheid, samenwerking en lokaal sociaal kapitaal naar de landelijke en politieke agenda.

Afsluiting

Het webinar sloot af met een duidelijke boodschap: Er moet iets gebeuren. Gemeenten en aanbieders hebben de verantwoordelijkheid om samen oplossingen te vinden die recht doen aan de unieke waarde van sociaal werk. Het gesprek stopt hier niet, maar vraagt om een vervolg.

Kijkers werd gevraagd om het speciale filmpje ‘De Begrafenis van de Aanbesteding’ te bekijken – een oproep met een lach en een traan.

Blog: Hoe rechtvaardig is mededinging in sociaal werk?