Van overleven naar bloeien – de kracht van eenvoud

Een perspectief voor het gemeentelijk domein: versimpelen, beheersen en loslaten

Maak beleid gericht op ontplooiing, creëer ruimte voor sociale relaties, en zorg voor samenhangende ondersteuning. Dat adviseert de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) in haar advies “Van overleven naar bloeien”.

Het hiervoor bedoelde rapport verscheen enkele dagen nadat ik – onder de titel “De kracht van eenvoud” een bijdrage had mogen leveren aan de Masterclass Health Contracting: Samen voor passende zorg? Deal! Centraal daarin stond wat ik “de staat van ernst” noem:

Met de deelnemers stond ik stil bij de volgende stelling:

“De oorzaak van de kostenontwikkeling in de zorg is een giftige mix van beheersdrift, beleidsdrukte, individualisering, prestatiedruk, medicalisering, vermarkting, overregulering, risicomijding en afhankelijkheidsreproductie”

De huidige systemen van hulp en ondersteuning schieten tekort. Sterker nog, in veel gevallen draagt de manier waarop mensen worden geholpen bij aan het ontstaan en/of de hardnekkigheid van bestaansonzekerheid. Er wordt zonder meer veel geld in de samenleving gepompt. Geld is dan ook niet het probleem. De manier waarop wij het uitgeven is het echte probleem. Als de overheid het sociale netwerk van mensen wil mobiliseren, moet onderlinge hulp op zijn minst niet worden tegengewerkt.

Loslaten om het anders vast te pakken

De opgave en uitdagingen binnen het sociaal domein vragen om een daarop afgestemd samenspel van overheid en samenleving. Aansluiten op de leefwereld van de inwoners. Gebruik maken van hun talenten, kansen en mogelijkheden. Dat was en is de bedoeling. Van de overheid vraagt dit minder bemoeienis, minder bureaucratie, minder afhankelijkheid, minder beheersdrift, minder controle.

Tuinieren

Daarom komt de RVS met een nieuwe benadering, die zich meer richt op bloei in plaats van overleven en pleisters plakken. Oftewel: versterken het gewone leven. Het roept een associatie op met tuinieren, waarbij – in mijn woorden – de overheid minder regisseur en meer terreinknecht is.

Draai om de oren

Dat de verschillende zorg- en socialezekerheidswetten niet op elkaar aansluiten helpt evenmin. In het ene stelsel wordt zelfredzaamheid en het eigen netwerk benutten beloond, in het andere bestraft. Neem twee oude zussen die na het overlijden van hun partners besluiten samen te wonen. De Wmo 2015 juicht dit toe en er komt hierdoor een woning vrij, maar bij de AOW worden ze gekort op hun uitkering. Een oom en tante die tijdelijk een nichtje laten inwonen bieden informele hulp en ondersteuning, maar krijgen wat betreft toeslagen, uitkeringen en heffingen een financiële draai om de oren.

Vertrekken vanuit de inwoner in zijn context

De oplossing voor problemen in de uitvoering wordt vaak opnieuw gezocht in de systeemwereld met nieuwe regels en protocollen, terwijl het doel is om de inwoner en diens leefwereld centraal te stellen. Laten we dan ook het perspectief eens kantelen en de oplossing zoeken waar inwoners en overheid elkaar ontmoeten. Dat biedt aanknopingspunten voor het aanpakken en prioriteren van verbetering en welke onderlinge wisselwerking, bekeken vanuit het klantperspectief, daarbij gewenst is.

Deze inzet vraagt een brede kijk op een breed speelveld, zoals economische zaken, onderwijs, cultuur, het ruimtelijk en het sociaal domein. Daarbij hoort dan ook een opvatting over hoe we met elkaar omgaan.

Hoe dat moet? Investeer in ‘bloei’ en maak beleid gericht op ontplooiing, adviseert de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. Oftewel: versterk en faciliteer het gewone leven.

Versterken van het gewone leven

Faciliteer het sociale weefsel in de gemeenschap: van kinderopvang tot scouting, van voetbalclub tot welzijnswerk. Stap van de oriëntatie op problemen over naar de oriëntatie op ontwikkelingskracht van jeugdigen, gezinnen en ouderen. Luister naar, haak in op en faciliteer de antwoorden die zij zelf als ondersteunend en haalbaar zien. Voed de energie met hoop en houvast, met ruimte om te vallen en weer op te staan.

Gebruik de opgebouwde expertise van specialisten in het faciliteren van het sociale weefsel van de gemeenschap. Durf – op alle niveaus – elkaar te vragen: wat heb jij nodig om de volgende stap te zetten. Creëer rust, ruimte en tijd.

Elke ontwikkeling gaat in kleine stapjes, met vallen en opstaan. Zie wet- en regelgeving als een gereedschapskoffer waaruit je steeds het in de concrete situatie helpende gereedschap pakken mag. Weersta de organisatiedrift. Neem niet af of over; spring bij in en loop mee waar dat gevraagd of helpend is.

Haal eruit wat erin zit

Meedoen en erbij horen vraagt een samenleving waarin iedereen welkom is. Erbij hoort. Geaccepteerd wordt. Waardering krijgt. Een goed leven heeft. Sociale rollen vervult. Iets nuttigs doet. Eigen keuzes maakt. Daarbij wordt de meest beschermden factor voor stabiliteit – het hebben van een sterk sociaal netwerk – niet bestraft, maar gestimuleerd.

Simpel is het moeilijkst

Dat alles klinkt simpel, maar simpel doen blijkt vaak het moeilijkst! Het betekent niet dat wij ‘weer’ moet veranderen. Het betekent het niet dat we heel nieuwe dingen moeten gaan doen. Het gaat vooral om definitief te stoppen met de dingen die niet passen bij dat wat je wilt realiseren. Het vraagt de kunst van het creëren met ruimte om te schuren, te knutselen, te schooieren én ruimte om te schoffelen in het onkruid van bureaucratie en tegenstrijdigheid. Zo kunnen wij het sociale weefsel van onze samenleving niet alleen kleurrijk bloeien laten, maar ook tot wasdom laten komen.  Dat vraagt de ruimte om wet- en regelgeving vooral te zien als goede mest om die bloei mee te zaaien, te kweken en te stekken.

Documenten

De presentatie en het rapport zijn hieronder beiden terug te vinden en te downloaden.

Over de auteur

De auteur, Peter Paul J. Doodkorte is als zelfstandig adviseur voor overheden en organisaties werkzaam binnen het sociaal domein. Hij is ook één van de (zeven) regioadviseurs die samen het landelijk werkende Regioteam Opdrachtgever-/opdrachtnemerschap Wmo en Jeugdwet vormen.

Het Regioteam ondersteunt gemeenten én aanbieders bij het werken volgens de bedoeling en opereert – vanuit en in samenwerking met het Platform Sociaal Domein – namens het Ketenbureau i-Sociaal Domein dat wordt aangestuurd door de Stuurgroep i-Social Domein. Hierin hebben naast de zorgbranches (Actiz, GGZ Nederland, Jeugdzorg Nederland, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland en Valente) ook vertegenwoordigers vanuit de gemeenten, de VNG, en VWS (als stelselverantwoordelijke), zitting.

Meer van zijn blogs en ideeën zijn te vinden op Verruim de horizon, De kracht van het alledaagse en Inspirituals