Mijn woord tegen het mijne  

Over stemmen horen, waarheid en de grenzen van onze zorg

Er zijn films die je als toeschouwer kunt uitzetten zodra de aftiteling begint. En er zijn films die met je meegaan de spreekkamer in, het beleidsstuk in, de vergadertafel rond. ‘Mijn woord tegen het mijne’ hoort bij die laatste categorie. De documentaire, bekroond op IDFA als beste Nederlandse documentaire, schuift vijf mensen naar voren die stemmen horen – en vraagt ons, heel rustig maar onontkoombaar: wie bepalen hier eigenlijk wat echt is?

Eén op de tien – en toch bijna onzichtbaar

Eén op de tien mensen hoort stemmen. Dat is geen zeldzame, exotische uitzondering, maar een forse minderheid in onze samenleving. Toch is stemmen horen in onze beleids- en praktijktaal vrijwel automatisch verbonden met “psychose”, “gevaar” of “ernstige stoornis”. Het verschuift mensen razendsnel van burger naar patiënt, van persoon naar risico.

De film doet iets radicaal eenvoudigs: hij brengt vijf stemmenhoorders naar voren als mens. Met hun werk, relaties, humor, angsten, verlangens. Niet als casus, niet als label, maar als iemand die naast je in de tram zou kunnen zitten. Het ongemak dat veel kijkers voelen – “Maar… zijn ze dan niet gewoon ziek?” – legt feilloos bloot hoe smal ons denkraam over psychische ervaringen eigenlijk is.

Als je aan beleid werkt rond ggz, sociaal domein of bestaanszekerheid, is dat confronterend. Hoeveel van onze regels, protocollen en indicatiecriteria zijn gebouwd op de reflex: afwijking = pathologie = beheersen?

Van onderdrukken naar uitnodigen

De kern van de documentaire is de revolutionaire behandeling die de vijf hoofdpersonen ondergaan. Niet langer is het doel om stemmen weg te drukken met zoveel mogelijk medicatie, afleiding of controle. In plaats daarvan gebeurt iets dat bijna tegenintuïtief voelt: de stemmen worden juist uitgenodigd om deel te nemen aan het proces.

Een psychiater gaat rechtstreeks in gesprek met de stemmen. Niet met de buitenkant (“u hoort stemmen, dat is een symptoom”), maar met de binnenwereld: Wie zijn jullie? Waarom zijn jullie er? Wat willen jullie? De stemmen krijgen een plek aan tafel – in plaats van in de kelder van het bewustzijn, waar ze des te harder bonken.

Dat beeld is haast pijnlijk herkenbaar als je het vertaalt naar ons systeem. Hoe vaak proberen we in beleid en praktijk niet vooral te dempen, normaliseren, in te kapselen? En hoe zelden zijn we echt nieuwsgierig naar de betekenis van gedrag en beleving voor de persoon zelf?  

• In een wijkteamgesprek waarin “problematisch gedrag” besproken wordt,  
• in een Wmo-onderzoek waarin veiligheid en risico centraal staan,
• in een jeugdzorgtraject waarin de vraag “wat is er met je?” veel luider klinkt dan “wat is er met je gebeurd?”.

‘Mijn woord tegen het mijne’ laat zien wat er gebeurt als je die vraag wél stelt.

De kracht van dialogische zorg

Stap voor stap ontvouwt zich in de film een intens traject waarin confrontatie en nieuwsgierigheid hand in hand gaan. De psychiater en het team kiezen niet voor geruststellende afstand, maar voor nabijheid: de stem wordt aangesproken, uitgedaagd, serieus genomen. De mens die de stemmen hoort, wordt niet gereduceerd tot drager van symptomen, maar erkend als iemand die met die stemmen in relatie staat.

Daarmee illustreert de film een ander paradigma van zorg: dialogisch in plaats van hiërarchisch. Niet de professional die vertelt hoe het zit, maar een gezamenlijke zoektocht naar betekenis. Niet alleen: “Hoe krijgen we de stemmen weg?”, maar vooral: “Wat vertellen ze? Hoe verhouden ze zich tot ervaringen, trauma’s, angsten, verlangens?”

Voor beleid betekent dat onder meer: 

• ruimte maken voor behandelvormen die niet primair symptoomreductie nastreven, maar betekenisverlening en integratie; 
• financiering en verantwoording zo organiseren dat zorgverleners tijd en mandaat hebben voor dit soort intensieve trajecten;
• outcome niet alleen meten in “minder klachten”, maar ook in regie, kwaliteit van leven, verbondenheid.

Het vraagt ook om een andere houding: durven verdragen dat er geen snelle, meetbare oplossing is. Dat is misschien wel de grootste botsing met de manier waarop we onze systemen nu hebben ingericht.

Mijn woord, jouw woord, ons systeem

De titel ‘Mijn woord tegen het mijne’ raakt een pijnlijk punt. Wie wordt geloofd? De persoon die stemmen hoort – of het systeem dat zegt wat waar, redelijk en acceptabel is? In elk gesprek over indicaties, diagnoses, risico-inschattingen en interventies speelt die machtsvraag mee, vaak onuitgesproken.

In de documentaire zien we hoe de stemmenhoorders hun eigen verhaal stap voor stap terugpakken. Niet door hun stemmen te ontkennen, maar door er taal voor te vinden. Door niet langer alleen object van beoordeling te zijn, maar subject van hun eigen verhaal. De behandeling faciliteert dat, maar de echte beweging komt bij hen vandaan.

Voor ons beleid is dat een scherpe uitnodiging om eerlijk naar onze eigen praktijk te kijken: 

• Hoe vaak is het “woord” van de cliënt in rapportages en beslissingen echt leidend, en hoe vaak is het een voetnoot onder de professionele interpretatie?
• Hoeveel ruimte is er voor meerdere waarheden naast elkaar, zonder dat één daarvan onmiddellijk tot “gestoord” wordt bestempeld? 
• Hoe gaan we om met ervaringen die we niet volledig begrijpen of kunnen classificeren?

De titel kun je ook lezen als: mijn woord tegen dat van het systeem. Het is aan ons of we daar een strijd van maken, of een gesprek.

Documentaire als oefenruimte voor beleid

Net als bij andere krachtige films over psychische kwetsbaarheid, ligt de meerwaarde van ‘Mijn woord tegen het mijne’ niet alleen in bewustwording, maar ook in oefening. De documentaire fungeert als een veilige oefenruimte: je kunt meekijken met een vorm van zorg die we in beleid vaak “experimenteel” zouden noemen, zonder dat er meteen een politieke rel ontstaat.

Dat biedt kansen:

• Gebruik de film in opleidingen voor sociaal werkers, psychiaters, psychologen, ervaringsdeskundigen, beleidsadviseurs en wijkteammedewerkers. 
• Organiseer vertoningen met nagesprek in gemeenten, zorginstellingen en cliëntenraden, waarin de vraag centraal staat: wat vraagt dit van onze manier van werken?
• Leg de beelden naast bestaande protocollen en richtlijnen: waar sluiten ze aan, waar knellen ze?

De documentaire laat in concentratie zien hoe een menselijker, nieuwsgieriger benadering eruit kan zien. Beleidsmatig is dat goud waard – als we durven erkennen dat ons huidige systeem die benadering lang niet altijd mogelijk maakt.

Naar een mens- en stemvriendelijker stelsel

Wat ‘Mijn woord tegen het mijne’ vooral duidelijk maakt, is dat stemmen horen niet alleen een individueel fenomeen is, maar ook een relationeel en maatschappelijk. Hoe wij als samenleving – en in het verlengde daarvan als beleid en praktijk – omgaan met mensen die anders ervaren, bepaalt mede hoe zwaar het dragen is.

Als we echt een inclusiever stelsel willen bouwen, vraagt dat meer dan een nieuw programma of een extra pilot. Het vraagt om:

#MijnWoordTegenHetMijne #stemmenhoren #ggz #sociaalDomein #dialogischeZorg #ervaringsdeskundigheid #IDFA #beleid  

• beleid dat vertrekt vanuit leefwereld in plaats van classificatie; 
• zorg die inzet op betekenis en relatie, niet alleen op beheersing;
• taal die ruimte laat voor complexiteit, ambiguïteit en meerstemmigheid – letterlijk en figuurlijk.

‘Mijn woord tegen het mijne’ is daarmee meer dan een indrukwekkende documentaire. Het is een uitnodiging om onze eigen reflexen, zekerheden en systemen opnieuw tegen het licht te houden. Niet om de stemmen het zwijgen op te leggen, maar om ze – hoe spannend ook – mee te laten praten.

Misschien is dat wel de vraag die blijft hangen als het licht in de zaal weer aangaat: durven wij als systeem net zo nieuwsgierig te zijn naar stemmen als deze psychiater? En wat zou er veranderen als we ons beleid daar serieus op zouden inrichten?