Eerst de mens

Naar een sterk sociaal domein dat werkt vanuit vertrouwen, relatie en ontmoeting

Inleiding

Het sociaal domein is volop in beweging. Gemeenten, zorgaanbieders, cliëntenorganisaties en professionals werken dagelijks aan het versterken van bestaanszekerheid, participatie, gezondheid en welzijn. Tegelijkertijd is het domein complex, versnipperd en onder druk door stijgende kosten, personeelstekorten en systeemgerichte benaderingen. Te vaak raakt de mens uit beeld.

De bijgevoegde presentatie “Eerst de mens” pleit voor een fundamentele koerswijziging. Geen technocratische bijstelling, maar een wezenlijke heroriëntatie: weg van systeemdenken, terug naar de leefwereld. In dit paper schetsen we de rode lijn uit de presentatie en werken deze uit tot een samenhangend verhaal. We verkennen de waarde van relationele zorg, de positie van professionals, en de noodzaak om beleid opnieuw te funderen op menselijke waardigheid.

1. Van systeemwereld naar leefwereld

“Beleid zonder verhaal is als een huis zonder fundament.” Deze uitspraak van een ervaringsdeskundige raakt de kern. Als we beleid ontwikkelen zonder oog te hebben voor de verhalen van mensen, creëren we een werkelijkheid die slechts op papier klopt. Inwoners ervaren versnippering, bureaucratie, wachttijden en gebrek aan samenhang. Professionals werken in een context vol tegenstrijdige regels en oplopende verantwoordingsdruk.

Het alternatief vraagt om een radicaal andere houding: het centraal stellen van de mens, diens situatie en context. Het sociaal domein moet vertrekken vanuit de leefwereld – niet vanuit systemen, wetten of bekostigingsmodellen.

2. De professional in positie

Professionals zijn het cement van het sociaal domein. Zij verbinden domeinen, signaleren, begeleiden, ondersteunen, normaliseren en versterken. Toch raken zij vaak verstrikt in protocollen, formats en verantwoordingslast. Wat nodig is: vertrouwen, ruimte en erkenning.

Een sterk sociaal domein betekent dat we professionals:

• Autonomie geven om relationeel en situationeel te handelen.
• Waarderen als vakmensen, niet als uitvoerders van beleid.
• Ondersteunen met lerende netwerken, reflectie en ruimte om te experimenteren.

De beweging van vertrouwen is geen vrijblijvendheid, maar voorwaarde voor kwaliteit.

3. Bestuurders als bondgenoten

Bestuurders en beleidsmakers hebben een cruciale rol in het mogelijk maken van een mensgerichte praktijk. Hun keuzes bepalen kaders, taal en financiering. Als zij inzetten op eenvoud, relationele infrastructuren en partnerschap met professionals en inwoners, ontstaat ruimte voor duurzame verandering.

Bestuurders kunnen bijdragen door:

• Beleidsontwikkeling te baseren op narratieven en ervaringskennis.
• Administratieve lasten te verminderen.
• De sociale basis te versterken als vertrekpunt van beleid.

4. De kracht van gemeenschap en ontmoeting

Een mens leeft niet in een vacuüm, maar in relatie tot anderen. Familie, buren, vrienden en gemeenschappen vormen de humuslaag van herstel en participatie. Het sociaal domein moet daarom de sociale infrastructuur versterken: plekken en praktijken waar ontmoeting, solidariteit en wederkerigheid mogelijk zijn.

Gemeenschapsgerichte benadering betekent:

• Investeren in lokale netwerken en voorzieningen.
• Informele zorg erkennen als volwaardig.
• Werken aan inclusieve wijken en buurten.

5. Eerst de mens – uitgangspunten voor een koerswijziging

De presentatie brengt een fundamentele droom onder de titel “Missie Copernicus”: niet langer draait alles om systemen, maar staat de mens centraal. Die visie concretiseert zich in vijf leidende principes:

• Vertrouwen: in professionals, inwoners, netwerken.
• Relatie: als dragend fundament van zorg en ondersteuning.
• Nabijheid: fysiek, mentaal en bestuurlijk.
• Preventie: investeren in wat mensen gezond en krachtig houdt.
• Gedeelde verantwoordelijkheid: samenwerking tussen burger, professional en bestuur.

6. Oproep tot actie: taal, data en dialoog

De presentatie eindigt met een krachtige oproep: laten we anders kijken, praten en handelen.

• Taal: gebruik woorden die verbinden, niet vervreemden. Geen ‘voorveld’, maar ‘sociale basis’. Geen ‘casus’, maar ‘mens’.
• Data: combineer cijfers met verhalen. Tellen én vertellen.
• Dialoog: ga in gesprek over rol, opgave en waarden. Werk samen vanuit gedeelde betekenis.

We bouwen aan een toekomst waarin mensen zich gezien, gehoord en gesteund voelen. Een sociaal domein dat mensen niet categoriseert, maar uitnodigt om mee te doen. Waar hulp geen vangnet is, maar vruchtbare grond.

Tot slot

‘Eerst de mens’ is geen slogan, maar een fundamentele keuze. Een keuze voor menselijke waardigheid, voor relationele kwaliteit, voor een domein dat werkt met mensen in plaats van voor systemen. Laten we die keuze samen maken. Nu.

Toelichting

Op 15 mei 2025 mocht ik een inspiratielezing houden voor de medewerkers van de KEY Groep.

Key Groep is een management consultancybureau dat zich bezighoudt met het oplossen van complexe managementvraagstukken in de gezondheidszorg en welzijnssector. Ze begeleiden hun opdrachtgevers onder meer bij het opzetten en managen van projecten en programma’s. Daarnaast voeren ze ook (data)analyses uit en leveren ze strategisch advies. Hiermee verbeteren ze de effectiviteit van hun bedrijfsstrategie, bedrijfsvoering en werkprocessen.

Hun betrokkenheid bij gemeenten, ziekenhuizen en zorginstellingen is groot. Nog nooit waren er zoveel managementvraagstukken in de zorg als nu, met als kernvraag: ‘Hoe investeren we in de kwaliteit van onze zorg zonder de betaalbaarheid ervan aan te tasten?’.

Hierbij kun je denken aan vraagstukken op het gebied van strategie, organisatie, innovatie, financiën, IT, en HR. Zij dragen bij aan het beantwoorden van dergelijke vraagstukken en maken daarmee impact op maatschappelijke thema’s.

Mijn presentatie had als titel: “Eerst de Mens” en ging over het centraal stellen van de mens in het sociaal domein, met aandacht voor:

• Een sterk sociaal domein met waardevolle relaties.
• De rol van professionals en bestuurders.
• De noodzaak van vertrouwen, erkenning en professionele ruimte.
• De waarde van gemeenschap en ontmoeting.
• Oproep tot dialoog, positionering en samenwerking.