– en tóch wringt het

Vandaag herdenken we.

We staan stil bij de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog: bij de miljoenen Joden, Roma, Sinti, verzetsstrijders, LHBTI’ers, mensen met een beperking en anderen die door een gewelddadig, ideologisch systeem uit de samenleving werden gerukt. “Dit nooit weer,” zeggen we. Elk jaar. Plechtig. Met bloemen. Met trompetten. Met minuten stilte.

Maar het wringt. En het doet pijn.

Want terwijl wij herdenken en onszelf verzekeren dat we geleerd hebben van het verleden, voltrekt zich elders een tragedie die pijnlijk veel lijkt op wat we zeggen nooit meer toe te staan.

We kijken toe. Als kapiteins op de wal zien we hoe mensen worden verdreven, gedehumaniseerd, gebombardeerd, uitgehongerd. We zien hoe burgers – kinderen, ouders, ouderen – veranderen in cijfers. In “collateral damage”. En we laten het gebeuren. Soms met luid protest, soms met strategisch zwijgen. Vaak met verlammende dubbelzinnigheid.

En schrijnender nog: soms zijn het juist de nakomelingen van hen die zelf het diepst leden onder vervolging en vernietiging, die nu anderen hetzelfde aandoen. Alsof de les van toen is verengd tot het eigen verleden. Alsof “dit nooit weer” enkel geldt voor sommigen. Dat besef snijdt diep. Want wie het onnoemelijke aan den lijve heeft ondervonden, weet als geen ander hoe het is om ontmenselijkt te worden. Wie toen de wereld smeekte niet weg te kijken, weet wat het betekent als er níet wordt ingegrepen.

Wat zegt onze herdenking waard te zijn, als we niet in staat zijn ons kompas ook vandaag te richten op menselijkheid, rechtvaardigheid en bescherming van de kwetsbaren? Wat betekent “dit nooit weer” als het niet verder reikt dan de grenzen van onze eigen geschiedenis?

De slachtoffers van toen – zij die in de kampen stierven, op straat werden neergeschoten, verraden, verstoten – zouden zich omdraaien in hun graf als ze zagen wat nu gebeurt. Want precies de lessen die zij met hun leven betaalden, lijken we vandaag te veronachtzamen.

Herdenken is meer dan terugkijken. Het is ook erkennen wat er nú gebeurt. En het is durven spreken – ook als dat ongemakkelijk is, of politiek onhandig. Want als wij de moed niet opbrengen om in het heden te doen wat juist is, ontheiligen we het verleden dat we beweren te eren.

Dodenherdenking: 80 jaar vrede – en tóch wringt het.
We herdenken. We zeggen: “Dit nooit weer.” Maar terwijl we terugkijken, voltrekt zich een nieuwe tragedie, pijnlijk herkenbaar. En soms – schrijnend genoeg – door de handen van hen die ooit zelf slachtoffer waren. Wat is onze herdenking waard, als we vandaag zwijgen waar we zouden moeten spreken?